Muhammad al-Idrisi (1099 ή 1100–1165 ή 1166)

Short Link: http://wp.me/pcPJ9-Xd

Advertisements

.

♦ Τα κείμενα που ακολουθούν βρίσκονται υπό επεξεργασία και τεκμηρίωση. Αποτελούν μέρος πρωτότυπης αδημοσίευτης εργασίας και προστατεύονται από τα σχετικά με την πνευματική ιδιοκτησία. Αναρτώνται εδώ, αποκλειστικά προς χρήση και διευκόλυνση των προπτυχιακών φοιτητών του τμήματος «Ιστορίας & Εθνολογίας» του Δημοκριτείου.

ΔΕΝ ΕΠΙΤΡΕΠΕΤΑΙ Η ΠΑΡΑΠΟΜΠΗ ΣΕ ΑΥΤΑ, Η ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ  Ή  Η ΑΝΑ-ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΤΟΥΣ, ΕΝ ΟΛΩ  Ή  ΕΝ ΜΕΡΕΙ, ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΓΡΑΠΤΗ ΑΔΕΙΑ ΤΗΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΣ ΤΟΥΣ.

.

Γεωγραφία, Εθνογραφία και Χαρτογραφία ΙΙI : η συμβολή των Κινέζων, του Αραβικού Ισλάμ και του Χριστιανισμού

(κατεβάστε στον υπολογιστή σας και αν θέλετε, εκτυπώστε τα)

σελ. 25

σελ. 26

σελ. 27

σελ. 28

σελ. 29

σελ. 30

σελ. 31

.

Short Link: http://wp.me/pcPJ9-m3

.

 

 

Abu Abd Allah Muhammad al-Idrisi al-Qurtubi al-Hasani al-Sabti

Muhammad Αl- Ιdrisi

Abu Abd Allah Muhammad al-Idrisi al-Qurtubi al-Hasani al-Sabti (1099–1165 ή 1166)

Ο Abu Abd Allah Muhammad al-Idrisi al-Qurtubi al-Hasani al-Sabti ή πιο απλά El Idrisi (1100—1166 ή 1165) ήταν ένας Άραβας γεωγράφος και χαρτογράφος που, όσο δεν ταξίδευε, έζησε στην Σικελία. Για τη ζωή του Al- Idrisi λίγα πράγματα είναι γνωστά.

Γραμματόσημο του Qatar

σε Γραμματόσημο του Qatar (μεγαλώστε)

Γεννήθηκε στη Ceuta, Ισπανική αποικία στο Μαρόκο. Ένα πολύ μεγάλο διάστημα της ζωής του το πέρασε ταξιδεύοντας στην βόρειο Αφρική και στην Ισπανία και όπως φαίνεται συγκέντρωσε λεπτομερείς πληροφορίες γι’αυτές τις περιοχές. Σπούδασε στην Κόρδοβα της Ισπανίας και κάποια χρόνια έζησε στο Μαράκες. Τα ταξίδια του τον πήγαν σε πολλά μέρη της δυτικής Ευρώπης όπως στην Πορτογαλία, την Βόρειο Ισπανία, την Γάλλο-Ατλαντική ακτή και την νότιο Αγγλία.

Γραμματόσημο της Ισπανίας

σε Γραμματόσημο της Ισπανίας (μεγαλώστε)

Επισκέφθηκε τη Μικρά Ασία σε ηλικία μόλις 16 ετών. Το 1145 περίπου εντάχθηκε στις υπηρεσίες του βασιλιά Roger του δευτέρου της Σικελίας, ένα βήμα το οποίο σηματοδότησε στροφή στην ζωή του. Από τότε και μετά, όλα τα μεγάλα επιτεύγματα του είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με την αυλή του βασιλιά Roger στο Παλέρμο, όπου έζησε και δούλεψε τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής του. Η παρουσία του Al- Idrisi στην Σικελία είχε ως αποτέλεσμα την ολοκλήρωση τριών μεγάλων γεωγραφικών έργων:

Το πρώτο, ήταν ένα ασημένιο επιπεδοσφαίριο πάνω στο οποίο ήταν σχεδιασμένος ένας χάρτης του κόσμου. Για το επιπεδόσφαιριο δεν ξέρουμε σχεδόν τίποτα αφού δεν έχει ανακαλυφθεί. Μπορεί να έχει καταστραφεί ή να βρίσκεται σε κάποια παράνομη ιδιωτική συλλογή. Ο Al-Idrisi είναι κυρίως γνωστός στη Δύση ως ο γεωγράφος ο οποίος κατασκεύασε μια ασημένια Υδρόγιεο σφαίρα για τον Βασιλιά Ρότζερ ΙΙ της Σικελίας. Σε μια μπάλα από 400 κιλά ασήμι, κατέγραψε λεπτομερώς τις επτά ηπείρους με τους εμπορικούς δρόμους, τις λίμνες και τα ποτάμια, τις μεγάλες πόλεις, τους κάμπους και τα βουνά. Αυτός περιλαμβάνει πληροφορίες όπως: η απόσταση, το μήκος και το ύψος με πολύ μεγάλη ακρίβεια. Η ασημένια Υδρόγειος Σφαίρα συνόδεύυε το βιβλίο του: «Al-Kitab al-Rujari» (το Βιβλίο του Roger). Δείτε περισσότερα ΕΔΩ.

Γραμματόσημο της Σαουδικής Αραβίας

σε Γραμματόσημο της Σαουδικής Αραβίας

Το δεύτερο, ήταν ένας παγκόσμιος χάρτης αποτελούμενος από 70 ίσα τμήματα. Ο χωρισμός έγινε ως εξής : από το Βορρά ως τον Ισημερινό σε 7 κλιματικές ζώνες ίσου πλάτους και η κάθε μία χωρίστηκε σε 10 ίσα μέρη από γραμμές γεωγραφικού μήκους.

Το τρίτο, ήταν ένα γεωγραφικό κείμενο το οποίο ήταν το κλειδί για το επιπεδοσφαίριο. Αυτό ήταν και το μεγαλύτερο έργο του και η μεγάλη προσφορά του στη Γεωγραφία. Το κείμενο αυτό είναι γνωστό ως Kitāb nuzhat al-mushtāq fī ikhtirāq al-āfāq ή Kitā Rujār, ή Al-Kitāb ar-Rujārī ή tabula Rogeriana ή the book of Roger.

Για την ολοκλήρωση του ο Al-Idrisi συνδύασε υλικό από άλλες αραβικές και ελληνικές γεωγραφικές δουλειές οι οποίες ήταν είτε παρατηρήσεις, είτε αναφορές αυτοπτών μαρτύρων. Ο βασιλιάς και ο Al- Idrisi έστειλαν πολλά άτομα, συμπεριλαμβανόμενων και έμπειρων σχεδιαστών, σε πολλές χώρες να παρατηρήσουν και να καταγράψουν αυτά που έβλεπαν. Ο Αl-Ιdrisi ενσωμάτωσε και αυτά ώστε να ολοκληρώσει το έργο του. Το βιβλίο τελείωσε το 1154 λίγο πριν το θάνατο του Roger.

Tabula Rogeriana

Tabula Rogeriana-ο Νότος βρίσκεται στο πάνω μέρος και άρα στην εικόνα τα γράμματα είναι ανάποδα (μεγαλώστε)

300px-Al-Idrisi's_world_map

Οι αραβικοί χάρτες είχαν τον Νότο προς τα πάνω

Σήμερα υπάρχουν μόνο 10 αντίτυπα του βιβλίου. Δυο βρίσκονται στη Εθνική βιβλιοθήκη της Γαλλίας και ένα άλλο στη κεντρική βιβλιοθήκη της Οξφόρδης. Στο βιβλίο-χάρτη αυτό υπάρχουν πληροφορίες για την Αφρική, τον Ινδικό ωκεανό, και τη Μέση Ανατολή (πληροφορίες από άραβες εμπόρους, και από γεωγράφους των κλασσικών χρόνων). Έτσι κατασκευάστηκε ο πιο ακριβής χάρτης του κόσμου της προ-μοντέρνας εποχής. Το έργο χρειάστηκε 18 χρόνια για να γίνει και είναι γραμμένο στα αραβικά. Ο χάρτης απεικονίζει την Ευρώπη, την Ασία και το βόρειο κομμάτι της Αφρικής.

Ο χάρτης του Idrisi προσανατολισμένος κατά τον επικρατούντα τρόπο (τώρα τα γράμματα είναι το πάνω-κάτω

Ο χάρτης του Idrisi προσανατολισμένος κατά τον επικρατούντα τρόπο (τώρα τα γράμματα είναι το πάνω-κάτω)

Στον Al- Idrisi αποδίδονται όμως και μια σειρά από άλλα έργα. Μια σειρά από κριτικές επιτομές, μια επιτομή με το όνομα Kitāb nuzhat al-mushtāq (λατινική έκδοση : Geographia Nubiensis), (γαλλική εκδοση: Géographie d’Édrisi), ένα βιβλίο ιατρικής θεματολογίας Kitāb al-adwiya al-mufradah (“Book of Simple Drugs”), στο οποίο είχε καταχωρήσει τα ονόματα των φαρμάκων σε 12 γλώσσες και τέλος ένα βιβλίο αραβικής λογοτεχνίας.9_039_04

Είναι λοιπόν φανερό ότι η προσφορά του Al-Idirsi στην επιστήμη της γεωγραφίας είναι πολύ μεγάλη, αφού έχουμε μια συγκεντρωμένη άποψη του τότε γνωστού κόσμου και σε χάρτες αλλά και σε γραπτά κείμενα. Οι πληροφορίες είναι πολλές και με μεγάλη ακρίβεια καταγεγραμμένες πράγμα εξαιρετικά δύσκολο για την εποχή που μιλάμε αφού δεν υπήρχε κανένα τεχνολογικά εξελιγμένο όργανο που θα βοηθούσε στις κατασκευές των χαρτών και στη συλλογή άλλων πληροφοριών όπως το κλίμα τις κάθε περιοχής (αυτή η πληροφορία υπάρχει στο tabula Rogeriana). Είναι ίσως το πιο ολοκληρωμένο έργο καταγραφής του τότε γνωστού κόσμου.

Εργασία για το μάθημα “Ανθρωπογεωγραφία-Ι”,

©Γιώργος Κώτσος, φοιτητής επί πτυχίω, Ιστορία, Τ.Ι. & Ε., Ιανουάριος 2009

.

Ταξίδια στην Ασία και την Αφρική 1325-1354

Ibn Battuta on Camel

Ibn Battuta (1304–1368 ή 1369) on Camel [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Αυτό που έπαιξε μεγάλο ρόλο στη διαμόρφωση της αραβικής γεωγραφικής σκέψης και συνέβαλε  στη μεγάλη ανάπτυξή της, ήταν η θρησκευτική επιταγή για προσκύνημα, στους ιερούς τόπους της Μέκκας και της Μεδίνας (hajji) τουλάχιστον μια φορά στη ζωή κάθε μουσουλμάνου. Η προτροπή του προφήτη Μωάμεθ προς τους πιστούς για αναζήτηση της γνώσης, ακόμα και τόσο μακριά, όσο και  η Κίνα, είχε ως αποτέλεσμα να νομιμοποιηθεί το ταξίδι (Rihla) ακόμα και όταν αυτό δεν ανταποκρίνονταν πλήρως προς τους ιερούς σκοπούς (Duglas Bulls 2001). Παράλληλα, η ευρύτατη χρησιμοποίηση του χαρτιού, μεταξύ του 12ου και 14ου αιώνα συνέβαλε στην εμφάνιση πολυάριθμων ταξιδιωτικών οδηγών, που αναφέρονται στην περιγραφή διαδρομών αλλά και ιερών τόπων, όπως η Μέκκα και η Μεδίνα.

Οι ταξιδιωτικοί αυτοί οδηγοί (Rihme) συνδυάζουν γεωγραφικές και κοινωνικές πληροφορίες για τους επισκεπτόμενους τόπους και καταγράφουν τις ταξιδιωτικές εντυπώσεις του συγγραφέα από τη θρησκευτική εμπειρία του προσκυνήματος (hajji).Έτσι το είδος αυτό του ταξιδιωτικού οδηγού (Rihme) εξελίχθηκε σιγά-σιγά σε μια από τις κυριότερες μορφές τις Αραβικής λογοτεχνίας (Duglas Βulls 2001). Με αφετηρία το έργο του Ibn Jubuyr, το είδος του ταξιδιωτικού οδηγού φτάνει στην πληρέστερη μορφή του με το έργο του Ibn Battuta (Duglas Βulls 2001).

Στο πρώτο μέρος της  εργασίας  θα αναφερθούμε στις κυριότερους σταθμούς του ταξιδιού του Ibn Battuta, από τη γενέτειρα του την  Ταγγέρη του Μαρόκο μέχρι τα πέρατα της Κίνας και την επιστροφή στην πατρίδα του, όπου και κατέγραψε το σύνολο των εμπειριών του. Στο τελευταίο μέρος, γίνεται μια συνολική αποτίμηση της προσφοράς του  στην γεωγραφική και την εθνολογική έρευνα.

Η διαδρομή του Ibn Battuta (1325–1332) : Βόρεια Αφρική, Ιράκ, Περσία, Αραβική Χερσόννησος, Σομαλία, Ακτή Swahili. [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Η Ζωή και τα ταξίδια του

Ο Ibn Battuta σε γραμματόσημο του Μαρόκου

Ο Ibn Battuta σε γραμματόσημο Του Μαρόκου [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Ο Abki Abdullah Muhamad Ibn Battuta, γεννήθηκε στην Ταγγέρη του Μαρόκο, το 1304 μ.Χ. (ή το 1307 μ.Χ.). Ό,τι γνωρίζουμε για τον ίδιο και τη ζωή του, προέρχεται από τις προσωπικές του αφηγήσεις, τις οποίες υπαγόρευσε στον εκδότη του έργου του Ibn Jujayy ύστερα από προτροπή του Βεζίρη της Fez, ο οποίος ακούγοντας τον, αναγνώρισε ότι οι εμπειρίες του αξίζουν να καταγραφούν.

Έτσι από τις  αφηγήσεις του αυτές (αλλά και από κάποιες μεταγενέστερες βιογραφίες) μαθαίνουμε ότι η οικογένειά του ήταν αστοί, απόγονοί της βερβερικής φυλής της Lawita, ενώ ο ίδιος έλαβε την παραδοσιακή σχολαστική εκπαίδευση των μουσουλμάνων (Maaliki).

Σε ηλικία μόλις 21 ετών το 1325 μ.χ. ξεκίνησε το καθιερωμένο ταξίδι για προσκύνημα στη Μέκκα, ακολουθώντας την χερσαία διαδρομή, κατά μήκος της παραλιακής οδού που ενώνει το Μαρόκο με την Αίγυπτο και έφτασε  στο Κάιρο. Από το Κάιρο ταξίδεψε προς την Άνω Αίγυπτο με σκοπό να φτάσει στο λιμάνι του Αουντχάμπ και από εκεί στην Μέκκα. Όμως μια εξέγερση στο λιμάνι της πόλης ανέτρεψε τα σχέδια του ταξιδιού, και επέστρεψε πίσω στο Κάιρο. Από εκεί περνώντας από την έρημο του Σινά συνέχισε μέχρι τη Δαμασκό της Συρίας  (Ιμπν Μπαττούτα, 2000, Ταξίδια στην Ασία και την Αφρική: 1325-1354, Εισαγωγή- μετάφραση-σημειώσεις  Σίσση Σιαφάκα, γ΄ έκδοση, ΣΤΟΧΑΣΤΗΣ:Ι:31-37). Την εποχή εκείνη η Αίγυπτος και η  Συρία ήταν περιοχές υποτελείς στην Δυναστεία των Μαμελούκων. Κατά τον 13ο αιώνα, ο μουσουλμανικός κόσμος ήταν διαιρεμένος σε δύο αυτοκρατορίες: στην αυτοκρατορία των Μογγόλων στο βορρά (κεντρική Ασία και Άπω Ανατολή)  και στη Δυναστεία των  Μαμελούκων στο νότο (Αίγυπτος, Συρία και μέχρι τον Ινδικό ωκεανό) (Montatori :177). Μετά τον προσυλιτισμό  των Μογγόλων στο Ισλάμ, έπαψε να υφίσταται η ανταγωνιστική σχέση μεταξύ των δύο αυτοκρατοριών και αυτό είχε σαν αποτέλεσμα την ανάπτυξη του εμπορίου και των συναλλαγών και γενικότερα την οικονομική ευημερία σ’ ολόκληρο τον μουσουλμανικό κόσμο. Για αυτό και η εποχή αυτή αναφέρεται ως εποχή της Μετα-μογγολικής Αναγέννησης ή Pax Mongolica. O Battuta περιγράφει αυτό το κλίμα πολιτικής ηρεμίας και ασφάλειας στους δρόμους, αναφερόμενος στην άφιξη του στα σύνορα  της Συρίας  ως εξής :

« κανείς δεν επιτρέπεται να περάσει στη Συρία χωρίς διαβατήριο από την Αίγυπτο, για την προστασία της ιδιοκτησίας των υπηκόων αλλά και σαν μέτρο προστασίας για τυχόν κατασκόπους από το Ιράκ.»( Ι:33)

Η διαδρομή του Ibn Battuta (1332–1346) : (περιοχή της Μαύρης Θάλασσας, Κεντρική Ασία, Ινδίες, ΝοτιοΑνατολική Ασία και Κίνα [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Ibn Battuta

Ibn Battuta [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Στη Συρία επισκέφτηκε τις πόλεις Γάζα, Χεβρώνα, Ιερουσαλήμ, Βηθλεέμ, Tύρο Τρίπολη, Αντιόχεια, και τέλος τη Δαμασκό. Από την Δαμασκό ταξιδέψε με καραβάνι 800 μίλια  ( το αραβικό μίλι ήταν 1.8 μίλια ) για την Μεδίνα την πόλη ταφής του προφήτη Μωάμεθ και από εκεί για τη Μέκκα. Αφού όμως εκπλήρωσε το θρησκευτικό του καθήκον, δεν επέστρεψε πίσω στη γενέτειρα του αλλά συνέχισε το ταξίδι προς την Βαγδάτη. Περνώντας την Μεσοποταμία, επισκέφτηκε την Ναζάρ όπου βρίσκεται ο ιερός τάφος του χαλίφη Ali, ενός από τους τέσσερεις  «ορθόδοξους» Χαλίφες που οι Σιίτες θεωρούν ως το μόνο νόμιμο διάδοχο του προφήτη (Ζιάκα :28).

Πρώτο ταξίδι_Προσκυνημα στη Μέκκα

Πρώτο ταξίδι_Προσκυνημα στη Μέκκα [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Στην συνέχεια επισκέφτηκε τη Μπεσφά, την Ισφαχάν και τη Σιράζ ( όπου περιγράφει και ένα πρωτόγνωρο για τα μουσουλμανικά δεδομένα έθιμο των γυναικών) και τέλος τη Βαγδάτη ( ΙΙ :72-73)

Στη Βαγδάτη ο Battuta εντυπωσιάσθηκε από την «περίτεχνη τακτοποίηση» της πόλης, αλλά βρήκε το δυτικό μέρος της παντελώς ερειπωμένο(προφανώς απ’ τη επιδρομή των Μογγόλων του Hulugu Khan το 1258 μ.χ).  Ο Battuta περιγράφει τις εντυπώσεις του από την ιστορική πόλη, με τα εξής λόγια:

«Σε καμία άλλη πόλη εκτός από τη Βαγδάτη δεν είδα τέτοια περίτεχνη τακτοποίηση , παρόλο που κάποιες άλλες πόλεις την πλησιάζουν σε αυτό το θέμα. Το δυτικό τμήμα της Βαγδάτης ήταν το πρώτο που κτίσθηκε αλλά τώρα το περισσότερο είναι ερειπωμένο. Παρόλα αυτά υπάρχουν ακόμα εκεί δεκατρείς συνοικίες η κάθε σαν μια ξεχωριστή πόλη έχοντας δύο ή τρία λουτρά, η κάθε μια( ΙΙ :79).

Ταξίδι στη Βαγδάτη, Μοσούλη, Ισφαχάν και δεύτερο προσκύνημα στη Μέκκα

Ταξίδι στη Βαγδάτη, Μοσούλη, Ισφαχάν και δεύτερο προσκύνημα στη Μέκκα [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Ο τελευταίος σταθμός του προς τα βορειανατολικά της  Βαγδάτης ήταν η Μοσούλη και στη συνέχεια  επέστρεψε στη Μέκκα για ένα δεύτερο προσκύνημα (Hajji), όπου έμεινε ένα χρόνο. To 1330 φεύγει από τη Μέκκα και πηγαίνει στη Υεμένη. Μετά από ένα σύντομο ταξίδι στα ανατολικά παράλια της Αφρικής (Αιθιοπία, Μομπάσα, Mogatishu, Zanzibar κ.τ.λ.) επιστρέφει για ένα τρίτο προσκύνημα στην Μέκκα, όπου και παρέμενε για άλλο ένα χρόνο. Στη συνέχεια από το Άντεν της Υεμένης, επιβιβάσθηκε σε πλοίο για το Κάιρο και αφού πέρασε για δεύτερη φορά από τα εδάφη της Συρίας (Γάζα, Χεβρώνα, Ιερουσαλήμ, Ραμλάχ, Ακρ, Τρίπολη, Τζαμπάλα) έφτασε στην Λυσιγκίγια (Δαμασκός ). Από εκεί επιβιβάσθηκε σε ένα γενοβέζικο πλοίο για τη Μικρά Ασία ή Μπλάντ αρ Ρουμ (χώρα των Ελλήνων) όπως ο ίδιος την αποκαλεί, η οποία την εποχή αυτή βρίσκεται υπό την κατοχή των Σελτζούκων Τούρκων (ΙV: 105) .

Ταξίδι στην Αραβία και τα ανατολικά παράλια της Αφρικής

Ταξίδι στην Αραβία και τα ανατολικά παράλια της Αφρικής [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Από την Αττάλεια της Μικράς Ασίας περνώντας από Έφεσο, Σμύρνη(Γιασμίρ), Αϊδίνι, Μαγνησία και Προύσα, έφτασε μέχρι την Κουνίγια (Κόνια) και τη Σινώπη. Από εκεί διασχίζοντας τη Μαύρη θάλασσα, έφτασε στη Κάφα της Κριμαίας τη σημερινή Φεοντόσια, η οποία κατά το 13ο αιώνα υπήρξε ο μεγαλύτερος εμπορικός σταθμός των Γενοβέζων στη βόρεια ακτή της Μαύρης θάλασσας (ΙV: 127).

Με ένα καραβάνι του αρχηγού της Χρυσής Ορδής, Μοχαμάντ Ουζμπέγκ(1312-1340μ.χ.) έφτασε μέχρι την Αστραχάν και την νέα πρωτεύουσα Σαρά (Νέο Σαράϊ) κοντά στο ποταμό Βόλγα (ΙV:129). Στα τέλη του 13ο αιώνα και στις αρχές του 14ο αιώνα μ.Χ. η Μογγολική αυτοκρατορία που δημιούργησε ο Τζένγκις Χαν, ήταν διαιρεμένη σε τέσσερα Χανάτα : Του Μεγάλου Χαν της δυναστείας Γιουάν, που περιλάμβανε την Κίνα, την Μογγολία, και το Θιβέτ,  του Ιλ-Χαν, της δυναστείας του Χιουλαγκού, που περιλάμβανε το Ιράν, Ιράκ και Τουρκεστάν, το χανάτο του Τσαγκατάϊ,  που περιλάμβανε τις κεντρικές περιοχές, ανάμεσα στα Κουν-Λουν και Αλτάϊα όρη και τέλος το χανάτο της χρυσής ορδής της δυναστείας των Κιπκάπ που περιλάμβανε τις στέπες των Κιργισίων και τις κεντρικής και νότιας Ρούπα (Montatori: 178-179). Από το Αστραχάν συνόδευσε τη Χατούν Μπαϊαλούν, σύζυγο του Ουζμπέγκ Χαν  στη γενέτειρά της την Κωνσταντινούπολη ( πιθανόν πρόκειται για την φυσική κόρη του Ανδρόνικου του ΙΙΙ την οποία  αναφέρει ο συγγραφέας Γεώργιος Παχυμέρης στην «Ιστορία» του).

Η αυτοκρατορία των Μογγόλων τον 13ο αιώνα

Η αυτοκρατορία των Μογγόλων τον 13ο αιώνα [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Στην  Κωνσταντινούπολη, έμεινε περισσότερο από ένα μήνα. Εκεί συνάντησε τον Αυτοκράτορα Ανδρόνικο ΙΙΙ και  θαύμασε το Ναό της Αγίας Σοφίας (ΙV: 139). Ο  Ibn Battuta περιγράφει την πόλη της Κωνσταντινούπολης με τα εξής λόγια:

«Η πόλη είναι τεράστια και αποτελείται από δύο μέρη που χωρίζονται από έναν μεγάλο ποταμό (Το Χρυσό Κέρας- Κεράτιος Κόλπος), στον οποίο υπάρχει άμπωτη και παλίρροια. Παλιότερα υπήρχε επάνω του μια πέτρινη γέφυρα, αλλά ερείπωσε με τον καιρό, και το πέρασμα τώρα γίνεται με βάρκες. Το μέρος της πόλης στην ανατολική όχθη λέγεται Ισταμπούλ, και εκεί είναι η κατοικία του Αυτοκράτορα, των ευγενών και του υπόλοιπου πληθυσμού. Οι δρόμοι της είναι φαρδείς και στρωμένοι με πλάκες, το κάθε παζάρι έχει πύλες που κλείνουν τη νύχτα, και η πλειοψηφία των πωλητών και των τεχνιτών μέσα σ’ αυτά είναι γυναίκες. Η πόλη βρίσκεται στους πρόποδες ενός λόφου που προχωρά μέσα στη θάλασσα, γύρω στα εννιά μίλια, το πλάτος δε είναι το ίδιο ή και μεγαλύτερο. Στην κορφή του λόφου υπάρχει μια μικρή Ακρόπολη και το παλάτι του Αυτοκράτορα. Γύρω από αυτόν τον λόφο υπάρχει το τείχος που περιβάλλει την πόλη, και που είναι πολύ ισχυρό και δεν μπορεί να παρθεί με επίθεση από τη θάλασσα και περικλείει μέσα του δεκατρία πυκνοκατοικημένα χωριά. Η μεγάλη εκκλησία είναι στο κέντρο αυτού του τμήματος της πόλης. Το δεύτερο τμήμα, στη δυτική όχθη, λέγεται Γαλατάς, και το κατοικούν οι Φράγκοι χριστιανοί που μένουν εδώ. Ανάμεσα σ’ αυτούς υπάρχουν Γενοβέζοι, Βενετοί και κάτοικοι της Γαλλίας και είναι υπήκοοι του βασιλιά της Κωνσταντινούπολης, ο οποίος ορίζει σαν αρχηγό τους κάποιον από αυτούς, και τον οποίο αυτοί εγκρίνουν, και ονομάζουν Κόμη. Πληρώνουν έναν ετήσιο φόρο στο βασιλιά της Κωνσταντινούπολης, αλλά συχνά επαναστατούν εναντίον του, και αυτός τους πολεμάει μέχρι που ο Πάπας κάνει ειρήνη ανάμεσά τους. Όλοι τους είναι έμποροι και ο λιμένας τους είναι ένας από τους μεγαλύτερους στον κόσμο. Είδα εκεί περίπου εκατό γαλέρες και άλλα μεγάλα πλοία, τα δε μικρά πλοία ήταν τόσα πολλά που δεν ήταν δυνατό να μετρηθούν. Τα παζάρια σε αυτό το μέρος της πόλης είναι καλά αλλά βρώμικα, και ένα βρωμερό ποταμάκι  κυλάει ανάμεσά τους. Οι εκκλησίες τους επίσης είναι βρώμικες και φτωχικές».

Ταξίδι στην Ανατολία, Κριμαία, Αστραχάν, Κωνσταντινούπολη

Ταξίδι στην Ανατολία και την Μαύρη Θάλασσα [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Στη συνέχεια επέστρεψε πίσω στη πρωτεύουσα Σαρά (Νέο Σεράϊ ) και από εκεί περνώντας την Κασπία θάλασσα και τη λίμνη Αράλη (στα όρια του χανάτου  του Κίπκαπ με το χανάτο Καγκατάϊ) έφτασε στην πόλη Μπουχάρα. Εκεί συνάντησε τον Χάνο του Κογκατάϊ -Τουρκεστάν, Τουρσασιρίν (V:152).

Από εκεί διασχίζοντας τα βουνά του Αφγανιστάν έφτασε στην Ινδία το 1334 μ.Χ. Από τον 11ο αιώνα Μουσουλμάνοι Τουρκικής καταγωγής από το Αφγανιστάν εξαπέλυσαν ιερό πόλεμο (Τζιχάντ)  εναντίον της ινδουιστικής αυτής περιοχής και επέβαλαν ένα νέο Μουσουλμανικό καθεστώς.  Οι Μουσουλμάνοι κατακτητές αντικατέστησαν τους παλιούς ινδουιστές αρχηγούς με ανθρώπους  της  εμπιστοσύνης τους μειώνοντας τους φόρους και δίνοντας οικονομικά κίνητρα στους φτωχούς κατοίκους της περιοχής .Με αντάλλαγμα  τον εξισλαμισμό τους πολλά μέλη της παλιάς ινδουιστικής αριστοκρατίας ανέλαβαν σημαντικά αξιώματα στο νέο καθεστώς. Παρέμεινε όμως η ανάγκη στελέχωσης του κρατικού μηχανισμού με άτομα που θα διέθεταν μουσουλμανική παιδεία και θα ήταν της απολύτου εμπιστοσύνης του Σουλτάνου, λόγω των πολλών εξεγέρσεων, ενώ οι αποζημιώσεις στους κατόχους των κρατικών θέσεων, ήταν πλουσιοπάροχες. Ο Battuta έφτασε στην Ινδία την εποχή που βασίλευε ο Σουλτάνος Muhammed Tugulug. Λόγω της μόρφωσής του και της ταξιδιωτικής του εμπειρίας, αμέσως του ανατέθηκε το αξίωμα του δικαστή (qadi). Όμως γρήγορα έπεσε στη δυσμένειά του Σουλτάνου και ζήτησε να επιστρέψει στην Μέκκα.  Αντ’ αυτού ο Σουλτάνος του πρότεινε να γίνει πρεσβευτής του στην Κίνα.

Συνάντηση του Ibn Battuta και του Σουλτάνου Muhammed Tugulug του Δελχί

Συνάντηση του Ibn Battuta και του Σουλτάνου Muhammed Tugulug του Δελχί [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Στο δρόμο όμως μια συμμορία ληστών, τους λήστεψε και ο Battuta παραλίγο να χάσει τη ζωή του. Συνέχισε για την Καλκούτα, αλλά το πλοίο του βυθίστηκε και συνελήφθηκε από τον τοπικό βασιλιά της Σουμάτρα, Jamal all Din. Από τη Σουμάτρα  πέρασε στις Μαλβίδες νήσους, όπου διορίσθηκε αρχιδικαστής και έμεινε 9 μήνες ( VIII: 221). Από τις  Μαλβίδες, πέρασε στην Κεϋλάνη –Σρι-Λάγκα, όπου επισκέφτηκε το ιερό βουνό των Μουσουλμάνων Σερεντίπ ή Κορυφή του Αδάμ και στη συνέχεια επέστρεψε στις  Μαλβίδες  όπου επιβιβάστηκε σ’ ένα κινέζικο τζάνκ (μεγάλο κινέζικο πλοίο ) για την Κίνα. Ο  Battuta στο σημείο αυτό μας δίνει μια λεπτομερή περιγραφή των μεγάλων κινέζικων πλοίων τύπου τζάνκ ως ακολούθως: (VII: 219)

«Τα κινέζικα πλοία είναι τριών ειδών: τα μεγάλα πλοία λέγονται τζανκ, τα μεσαίου μεγέθους λέγονται ζάο, και τα μικρά λέγονται κακάμ. Τα μεγάλα πλοία έχουν από δώδεκα μέχρι τρία πανιά, τα οποία είναι φτιαγμένα από βέργες μπαμπού πλεγμένες όπως η ψάθα. Ποτέ δεν τα μαζεύουν αλλά τα γυρίζουν προς ην κατεύθυνση του ανέμου και στο αγκυροβόλημα τα αφήνουν να ανεμίζουν στον άνεμο. Ένα πλοίο κουβαλάει χίλιους ανθρώπους, εξακόσιοι από τους οποίους είναι ναύτες και οι τετρακόσιοι οπλίτες, όπως τοξότες, άντρες με ασπίδες και άλλοι που πετάνε νάφθα. Κάθε μεγάλο πλοίο συνοδεύεται από τρία μικρότερα, τα λεγόμενα «μισό», «τρίτο» και «τέταρτο». Αυτά τα πλοία τα ναυπηγούν μόνο στις πόλεις Ζαϊτούν και Σιν-Καλάν {Καντώνα}. Το πλοίο έχει τέσσερα καταστρώματα και περιέχει δωμάτια, καμπίνες και ποτοπωλεία για τους εμπόρους. Η κάθε καμπίνα έχει δωμάτια, και ένα νιπτήρα και μπορεί να κλειδωθεί από τον κάτοχό της ο οποίος παίρνει μαζί του τις γυναίκες του και τις σκλάβες του. Συχνά κάποιος μπορεί να ζει στην καμπίνα του χωρίς να γνωριστεί με τους άλλους στο πλοίο μέχρι που θα συναντηθούν όλοι όταν φτάσουν σε κάποιο λιμάνι. Οι ναύτες έχουν τα παιδιά τους που ζούνε μαζί τους πάνω στο πλοίο, και καλλιεργούν λαχανικά και τζίντζερ σε ξύλινες λεκάνες. Ο αντιπρόσωπος του ιδιοκτήτη είναι σαν ένας σπουδαίος εμίρης. Όταν αποβιβάζεται, μπροστά του πηγαίνουν τοξότες και Αβησσυνοί με ακόντια, σπαθιά, τρομπέτες και τύμπανα. Φθάνοντας στο σπίτι που ο κύριός τους πρόκειται να μείνει, τοποθετούν τις λόγχες τους στις δύο πλευρές της πόρτας, και αυτό συνεχίζεται καθ’ όλη τη διάρκεια της παραμονής τους. Μερικοί Κινέζοι είναι ιδιοκτήτες πάμπολλων πλοίων με τα οποία οι πράκτορές τους στέλνονται στις ξένες χώρες. Δεν υπάρχουν στον κόσμο άνθρωποι πλουσιότεροι από τους Κινέζους».

Κινέζικο Τζανκ του 14ου αιώνα

Κινέζικο Τζανκ του 14ου αιώνα [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Με το τζάνκ πέρασε από την Σιταγκόγκ (Μπαγκλαντές) την Σουμάτρα – Ιάβα, το Βιετνάμ και έφτασε τελικά στην Κανζού–φου η οποία είναι κατά πάσα πιθανότητα η σημερινή Κιεν –Τσάγκ –φου στην επαρχία του Κιάγκ –Σι της νοτιοανατολικής παραλίας της Κίνας, όπου έμεινε για 15 ημέρες (ΧΙ:274). Ο Battuta επισκεπτόμενος την Κίνα στο τελευταίο διάστημα της Μογγολικής ιεραρχίας, περιγράφει μια ισχυρή και ασφαλής χώρα που εντυπωσιάζει κάθε επισκέπτη. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει :

«Η Κίνα είναι η πιο ασφαλής και οργανωμένη χώρα για έναν ταξιδιώτη. Μπορεί κάποιος να ταξιδεύει για εννιά μήνες εκεί, έχοντας μαζί του μεγάλα χρηματικά ποσά, χωρίς να έχει τίποτε να φοβηθεί. Το σύστημα με το οποίο κάνουν τους ταξιδιώτες να είναι και να αισθάνονται ασφαλείς είναι το εξής: σε κάθε ταχυδρομικό σταθμό στη χώρα τους οι Κινέζοι έχουν και ένα πανδοχείο το οποίο διευθύνει ένας αξιωματούχος, που έχει για βοηθούς του αρκετούς στρατιώτες από το πεζικό και το ιππικό. Μετά τη δύση του ηλίου, αυτός ο αξιωματούχος επισκέπτεται το πανδοχείο, με τους υπαλλήλους του, καταγράφει τα ονόματα όλων των ταξιδιωτών που περνάνε εκεί τη νύχτα, σφραγίζει τη λίστα και τους κλειδώνει στο πανδοχείο. Μετά την ανατολή του ηλίου, επιστρέφει ξανά, φωνάζει τον καθένα με το όνομά του, και γράφει μια λεπτομερή καταγραφή του καθενός στον κατάλογο. Κατόπιν στέλνει μαζί τους έναν συνοδό να τους οδηγήσει στον επόμενο σταθμό, ο οποίος γυρνώντας φέρνει μαζί του και ένα πιστοποιητικό από το διευθυντή του εκεί σταθμού ότι όλα τα αναφερόμενα στη λίστα πρόσωπα έφτασαν στο σταθμό. Εάν ο οδηγός δεν δείξει αυτό το έγγραφο, παραμένει υπεύθυνος γι’ αυτούς. Αυτήν την τακτική ακολουθούν σε όλη τη χώρα τους, από το σταθμό του Σιν-ας-Σιν μέχρι και το σταθμό ου Χαν-Μπαλίκ. Σ’ αυτά τα πανδοχεία ο ταξιδιώτης βρίσκει ότι θελήσει, ειδικά όρνιθες και χήνες. Τα πρόβατα είναι σπάνια σε αυτή τη χώρα». (ΧΙ: 269-270)

Κινέζικα Junks και άλλες κατασκευές των ντόπιων [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

«Σ’ αυτή την περιοχή δεν βρίσκεις καθόλου μουσουλμάνους εκτός από κάποιους περαστικούς ταξιδιώτες , γιατί αυτή η χώρα δεν είναι για συνεχή διαμονή , λόγω του ότι δεν υπάρχει καμιά μεγάλη πόλη, μόνο χώρια και τεράστιες εκτάσεις γεμάτες με καλαμπόκι, οπωροφόρα δέντρα και ζαχαροκάλαμο. Πουθενά στον κόσμο δεν είχα ξαναδεί κάτι τέτοιο εκτός από ένα μέρος, τεσσάρων ημερών ταξίδι μεταξύ Ανμπάρ και Ανά (στο Ιράκ ). Κάθε βράδυ κατεβαίνουν στην όχθη για να προμηθευτούμε από τα χωριά ό,τι είχαμε ανάγκη σαν καλεσμένοι του Σουλτάνου». (ΧΙ: 279)

Ταξίδι στην Ινδία, ΝοτιοΑνατολική Ασία και ανατολική Κίνα, ως το Πεκίνο

Ταξίδι στην Ινδία, ΝοτιοΑνατολική Ασία και ανατολική Κίνα, ως το Πεκίνο [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Έτσι επιστρέφοντας  στην Καντζάν-φου , αποφάσισε να επιστρέψει πίσω. Με το κινέζικο  τζάνκ επέστρεψε στη Σουμάτρα όπου έμεινε λίγες εβδομάδες και στη συνέχεια με το πλοίο συνέχισε για Κεϋλάνη και Ινδία μέχρι την Καλκούτα. Δίστασε όμως να επιστρέψει στο Δελχί και αποφάσισε να πάει για ένα νέο προσκύνημα στη Μέκκα. Φτάνοντας στο Ζafur, στη νότια ακτή τις Αραβικής χερσονήσου και διασχίζοντας τις περιοχές της αυτοκρατορίας του Ιλχανάτου έφτασε στη Δαμασκό της Συρίας. Στη διαδρομή για τη Συρία μαθαίνει για την επιδημία βουβωνικής πανώλης(μαύρος θάνατος) που ξέσπασε στη περιοχή. Όπως μας πληροφορεί ο ίδιος, στη Δαμασκό οι νεκροί έφτασαν τους 2400 κάθε μέρα, ενώ κάθε δραστηριότητα της πόλης είχε παγώσει (ΧΙΙ:289).

Συνεχίζοντας το ταξίδι του πέρασε από την Παλαιστίνη, το Κάιρο και την Άνω Αίγυπτο (Σαϊντ) και διασχίζοντας την Ερυθρά θάλασσα, έφτασε στην Τζέντα και από εκεί συνέχισε για Μέκκα .

Από τη Μέκκα, ταξίδεψε με καραβάνι στη Μεδίνα και από εκεί επέστρεψε πίσω στο Κάιρο, περνώντας από τη Γάζα (ΧΙΙ: 289). Στην Αίγυπτο πληροφορήθηκε το θάνατο της  μητέρας του στην Ταγγέρη και επέστρεψε στο Μαρόκο. Γρήγορα όμως αποφάσισε να φύγει για να πάρει μέρος στον ιερό πόλεμο, εναντίον του χριστιανού βασιλιά Αλφόνσο του 11ου, που απειλούσε τις μουσουλμανικές κτήσεις της Ανδαλουσίας (Ισπανίας) (ΧΙΙΙ: 297). Ο θάνατος όμως του χριστιανού ηγεμόνα από πανούκλα, επέτρεψε στο Buttuta, να επωφεληθεί και να επισκεφτεί τη Valencia και τη Γρανάδα  κατά την παραμονή του στην Ισπανία (ΧΙΙΙ:300-301). Επιστρέφοντας στο Μαρόκο, αποφάσισε να επισκεφτεί τη χώρα των Νέγρων στο Μαλλί της Δυτικής Αφρικής (XIV:305). Όταν το 1326 επισκέφτηκε για πρώτη φορά το Κάιρο, πιθανόν να είχε ακούσει για την επίσκεψη του Mansa-Musa, βασιλιά του Μαλλί, το πέρασμα του οποίου από το Κάιρο το 1324 έμεινε αξιομνημόνευτο. Ο βασιλιάς αυτός, σπατάλησε τόσο χρυσό, που κλονίστηκε η οικονομία της χώρας τα επόμενα χρόνια.

Η τελευταία διαδρομή του Ibn Battuta (1349–1354) : Βόρεια Αφρική, Ισπανία και Δυτική Αφρική [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Η Δυτική Αφρική την εποχή εκείνη παρήγαγε τα 2/3 της παγκόσμιας αγοράς χρυσού, καθώς και πολλά άλλα πολύτιμα μέταλλα και άλλα προϊόντα. ( Η Taghaza ήταν το κέντρο του εμπορίου αλατιού). Από τη Fez o Battuta πέρασε από την Taghaza και διασχίζοντας το Νίγηρα (που τα χρόνια εκείνα πιστεύουν πως είναι ο Νείλος) έφτασε στην πρωτεύουσα του Μαλλί, όπου συνάντησε το βασιλιά Monsu Sulaymon. Απογοητευμένος όμως από τον τρόπο ζωής και τα έθιμα των νέγρων μουσουλμάνων του Μαλλί, αυτός ο «ορθόδοξος» μουσουλμάνος, έμεινε εννέα μήνες και στη συνέχεια επέστρεψε στο Μαρόκο το 1354. Εκεί διορίστηκε δικαστής και άρχισε να καταγράφει τις εμπειρίες του εικοσάχρονου ταξιδιού του.

Δικάταρτο Dhow του 14ου αιώνα, που διέσχιζε την Αραβική Θάλασσα

Δικάταρτο Dhow του 14ου αιώνα, που διέσχιζε την Αραβική Θάλασσα [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Αποτίμηση του έργου του

Το έργο του Ibn Battuta «Ταξίδια στην Ασία και την Αφρική: 325-1354» , δεν είναι μόνο ένα έξοχο λογοτεχνικό αφήγημα αλλά και ένα από τα πολυτιμότερα ιστορικά ντοκουμέντα της εποχής του 14ου αιων. μ.Χ. Οι ιστορικές πληροφορίες που αντλούμε από αυτό, είναι ως επί το πλείστον αξιόπιστες. Οι λανθασμένες πληροφορίες αναφέρονται κυρίως σε ονόματα μη μουσουλμανικά, αλλά και πάλι είναι αξιοθαύμαστο το πόσο λίγα είναι αυτά τα λάθη, σε σχέση με τον πλούτο των πληροφοριών και το γεγονός ότι οι πληροφορίες αυτές, καταγράφηκαν από μνήμης (Hamilton-Alexander Gibb Introduction :10). Για παράδειγμα όταν αναφέρεται στον βυζαντινό αυτοκράτορα Ανδρόνικο τον 2ο (παππού  του Ανδρονίκου του 3ου, το οποίο συνάντησε σύμφωνα με τα λεγόμενα του) τον αποκαλεί Γεώργιο.

Πέρα όμως από την ακρίβεια των ιστορικών του αφηγήσεων, το έργο του Battuta είναι και ντοκουμέντο για τα ήθη και τα έθιμα της εποχής, τις δραστηριότητες και τις ασχολίες των ανθρώπων του τέλους του Μεσαίωνα και όχι μόνο των μουσουλμάνων. Και ενώ ο 14ος αιώνας υπήρξε για την Ευρώπη εποχή σοβαρών ανακατατάξεων, αλλά ταυτόχρονα και δυστυχίας και βασάνων, για το μουσουλμανικό κόσμο υπήρξε εποχή πολιτικής σταθερότητας και οικονομικής ανάπτυξης. Επιπλέον, η ασφάλεια στους δρόμους που εγγυώνταν οι ισχυροί μουσουλμάνοι ηγέτες υπήρξε ασυνήθιστα ευνοϊκή για την ανάπτυξη των συναλλαγών και για τα εμπορικά ταξίδια. Οι χριστιανικές Σταυροφορίες για την ανακατάληψη των Αγίων Τόπων, δεν ήταν παρά μια θλιβερή ανάμνηση για τους μουσουλμάνους. Περιοχές όπως η Αίγυπτος και η Συρία, γνώρισαν, ιδιαίτερα μετά το 1303, μια απίστευτη πολιτική ηρεμία και συνθήκες ασφάλειας, κάτω από την εξουσία ισχυρών Σουλτάνων. Μια μεγάλη ποικιλία ισλαμικών πολιτισμών αναπτύχθηκε κάτω από το κοινό αξιακό υπόστρωμα, που προσέφερε ο Ιερός Νόμος (Κοράνι) και ενισχύθηκε από τις μετακινήσεις πνευματικών ανθρώπων, θεολόγων, εμπόρων και ανθρώπων των τεχνών. Το αποτέλεσμα ήταν να διαμορφωθεί  ένα πνεύμα αλληλεγγύης και συναδέλφωσης ανάμεσα στο μουσουλμανικό κόσμο, που όμοιό του δεν γνώρισε από πότε η ανθρωπότητα. Κάτω από αυτές της συνθήκες, ο κάθε μουσουλμάνος,  ανεξάρτητα από κοινωνική τάξη και μόρφωση μπορούσε να μετακινηθεί εύκολα και χωρίς μεγάλο οικονομικό κόστος, μέχρι τα πέρατα της αχανούς αυτοκρατορίας και κυρίως να επισκεφθεί τους ιερούς τόπους για να εκπληρώσει το ιερό καθήκον του προσκυνήματος.

Οι δρόμοι του προσκυνήματος στη Μέκκα

Οι δρόμοι του προσκυνήματος στη Μέκκα [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Η ασφάλεια στους δρόμους που εξασφαλίζονταν από συνεχείς κρατικούς ελέγχους στα σύνορα (ιδιαίτερα μέσα στο κράτος των Μαμελούκων) αποτελούσε σημαντικό κίνητρο για όσους ήθελαν να ταξιδέψουν, είτε για εμπορικούς, είτε για θρησκευτικούς λόγους.  Το καραβάνι ήταν ένα μέσο προστασίας από τις επιθέσεις ληστών και συμμοριών. Στα μεγάλα κέντρα όπως και στους ενδιάμεσους σταθμούς  υπήρχαν ξενώνες και χώροι υποδοχής όπου οι ταξιδιώτες απολάμβαναν φιλοξενία, τροφή και στέγη δωρεάν. Ο ίδιος ο  Ibn Battuta, επωφελήθηκε στο έπακρο από το πνευματικό αυτό κλίμα. Ξεκινώντας από την Ταγγέρη σχεδόν έφηβος και χωρίς χρήματα, κατάφερε να διασχίσει μια απόσταση 75000 χιλιομέτρων (περνώντας από  σαράντα σημερινές χώρες ) για να φτάσει στο Πεκίνο, ενώ μπόρεσε να επισκεφθεί και τέσσερις φορές την Μέκκα για προσκύνημα. Κατά την διάρκεια του ταξιδιού αυτού, επισκέφτηκε τους περισσότερους λαούς του τότε γνωστού κόσμου και συνάντησε εξήντα αρχηγούς κρατών και υπηρέτησε ως σύμβουλος πολλών από αυτούς. Τα έθιμα και οι συνήθειες των λαών αυτών που περιγράφονται στο έργο του, είναι από τις  πολυτιμότερες  εθνολογικές μαρτυρίες για την ζωή των ανθρώπων του τέλους του μεσαίωνα.

Γραμματόσημο με δικάταρτο αραβικό Dhow του 14ου αιώνα (Aden, 1937)

Γραμματόσημο με δικάταρτο αραβικό Dhow του 14ου αιώνα (Aden, 1937) [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Ένα τελευταίο σημείο όπου έχει στραφεί  η προσοχή πολλών  ερευνητών του έργου του, τα τελευταία χρόνια, είναι το ζήτημα της κατηγοριοποίησης.  Σύμφωνα με τον Duglas Βulls(2001) η Rihla (ταξιδιωτικός οδηγός των μουσουλμάνων) θα μπορούσε να θεωρηθεί ως αυτό που σήμερα ονομάζουμε προφορική ιστορία, και ο  Ibn Battuta, το ίδιο κάνει όταν υπαγορεύει τις ταξιδιωτικές του εμπειρίες στο βιογράφο του Ibn Jujayy κατά την συνήθεια της εποχής.  Σε αντίθετη όμως με παρόμοιους ταξιδιωτικούς οδηγούς που περιγράφουν θρησκευτικές εμπειρίες των συντακτών τους, το έργο του Battuta εμπεριέχει πάρα πολλές κοσμικές αναφορές. Για παράδειγμα αναφέρεται σε ιστορικά και πολιτικά γεγονότα της εποχής  του και δίνει  πληροφορίες για τις πόλεις και τους  τόπους  που επισκέφτηκε και τις προσωπικότητες της πολιτικής που συνάντησε.  Επίσης συχνά περιγράφει τα τοπικά έθιμα,  τις  συνήθειες και τις ασχολίες  των ανθρώπων της εποχής και δίνει γεωγραφικές πληροφορίες που αποκόμισε από τις προσωπικές του εξερευνήσεις. Με άλλα λόγια καταπιάνεται με θέματα, πέραν του καθιερωμένου τύπου πληροφοριών ενός απλού ταξιδιωτικού οδηγού, ταυτόχρονα όμως ξεπερνά και το είδος της κλασσικής ιστορικής αφήγησης. Από αυτήν την άποψη το έργο του θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μια  πρώιμη μορφή εθνολογικής ιστορίας, που όμοιές της θα εμφανιστούν πολύ αργότερα, μετά τον 18ο αιώνα.

Βιβλιογραφία

Ibn Battuta (2004) Travels in Asia and Africa, 1325-1354, Μεταφράση Hamilton Alexander Rosskeen Gibb, Edition: reprint, illustrated, Routledge, , ISBN 0415344735, 9780415344739

Bullis Duglas, «View a map of the journeys», στο  Saudi Aramco World, july/August 2000

Mondadori, Arn. (ed.), 2000, Σύγχρονη Παγκόσμια Εγκυκλοπαίδεια, Ιστορία, τ.2, Μιλάνο

Ιμπν Μπαττούτα (2000) Ταξίδια στην Ασία και την Αφρική 1325-1354, Εισαγωγή- μετάφραση-σημειώσεις  Σίσση Σιαφάκα, γ΄ έκδοση, ΣΤΟΧΑΣΤΗΣ

Online κείμενα

The Islamic World to 1600

A.S. Chughtai, Ibn Battuta–the great traveller”


Αποσπάσματα από το έργο του Ibn Battuta (pdf)

Ibn Battuta

Ibn Battuta [Enlarge-agrandir-μεγαλώστε]

Εργασία για το μάθημα «Ανθρωπογεωγραφία-Ι»,

© Δημήτρης Γκόκης,

10° εξάμηνο/Εθνολογία, Κομοτηνή, Μάιος 2009.-

.

Ibn Khaldun : Ανθρωπογεωγραφία και Εθνολογία

Μετά το πρώτο καταστροφικό κύμα της Αραβικής – Ισλαμικής επέκτασης ακολουθεί, από τον 8ο και 9ο αι. μΧ., μια εποχή αναγέννησης του Αραβικού πολιτισμού. Ο Ibn Khaldun (1332-1406) έζησε σε μια εποχή μεταβατική που σηματοδοτεί την παρακμή του Ισλαμικού πολιτισμού και την έναρξη της Ευρωπαϊκής Αναγέννησης. Είναι ίσως ο τελευταίος μεγάλος Άραβας ιστορικός και διανοούμενος και για αυτό δικαιολογημένα έχει υποστηριχθεί ότι το έργο του «συνοψίζει τον μεσαιωνικό μουσουλμανικό πολιτισμό». Η σκέψη του κινείται ακόμα στο πλαίσιο της Αρχαιοελληνικής και Ελληνιστικής παράδοσης και δεν φθάνει να αμφισβητήσει βασικές παραδοχές της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας, όπως θα κάνουν λίγο αργότερα οι Ευρωπαίοι στοχαστές. Παρόλα αυτά το έργο του βρίθει αναρίθμητων πρωτότυπων σκέψεων και μεθοδολογικών προτάσεων, που ξεπερνούν το ιστορικό πλαίσιο της εποχής του και που θεωρούνται σήμερα νεωτερικές.

Φόρος τιμής στον Ibn Khaldun σε Τυνησιακό γραμματόσημο

Φόρος τιμής στον Ibn Khaldun σε Τυνησιακό γραμματόσημο

Στην εργασία αυτή θα επικεντρωθούμε στις ανθρωπογεωγραφικές και εθνολογικές – ανθρωπολογικές διαστάσεις του έργου του και στη συμβολή των ιδεών του στην επιστημονική πρόοδο, αφού πολλές από αυτές τις ιδέες ανοίγουν νέους επιστημονικούς δρόμους και κατευθύνσεις στη σύγχρονη έρευνα. Πριν από αυτό όμως, θα αναφερθούμε με συντομία στη ζωή του και στο περιβάλλον της εποχής του που επέδρασε καθοριστικά στη διαμόρφωση των σκέψεων του.

Η ζωή του

Ο IbnKhaldun (Abū Zayd ‘Abdu r-Raman bin Muammad bin Khaldūn Al-Hadrami) γεννήθηκε στις 27 Μαΐου 1332 μ.Χ. στην Τύνιδα. Οι πρόγονοί του ήταν Υεμενίτες Άραβες από την Ανδαλουσία και είχαν εγκατασταθεί στη βόρεια Αφρική, έναν αιώνα πριν την γέννησή του Khaldun, λίγο πριν την πτώση της Σεβίλλης στους Χριστιανούς (1248). Ο Khaldun έζησε σε μια εποχή αλλαγών και ανακατατάξεων, την οποία ο ίδιος την περιγράφει ως εποχή παρακμής, διακοπτόμενη από απέλπιδες προσπάθειες ανανέωσης(Polk, 2001). Ο ίδιος έπαιξε έναν καθοριστικό ρόλο στην πολιτική και κοινωνική ζωή της Βόρειας Αφρικής και της Ισπανίας, αφού βρέθηκε στην υπηρεσία πολλών ηγεμόνων, από διάφορα πόστα: αυτό του διδασκάλου , του συμβούλου , του πρωθυπουργού και του Αρχιδικαστή.

Το 1352, σε ηλικία 20 ετών και αφού είχε ολοκληρώσει τις εγκύκλιες σπουδές του, εντάχθηκε στην Αυλή του κυβερνήτη της Τύνιδας IbnTafrakin, και λίγο αργότερα, στην Αυλή του νέου σουλτάνου του Μαρόκου, AbuEnan, όπου εκμεταλλευόμενος το πνευματικό κλίμα της πρωτεύουσας του Μαρόκου Fez, βελτίωσε τις σπουδές του και ασχολήθηκε ενεργά με την πολιτική αναλαμβάνοντας το αξίωμα του Γραμματέα και του Αρχιδικαστή. Το 1362, μετά από μια αποτυχημένη συνωμοσία εναντίον του Μαροκινού σουλτάνου, εξορίσθηκε και κατέφυγε στο σουλτάνο της Γρανάδας, MuhammadalAhmar, στην Ανδαλουσία.

Αυτόγραφο του Ibn Khaldun στην πάνω αριστερή γωνία του χειρογράφου

Αυτόγραφο του Ibn Khaldun στην πάνω αριστερή γωνία του χειρογράφου (μεγαλώστε)

Το 1365 επέστρεψε δικαιωμένος στο βασίλειο της Bougie (Βόρεια Αφρική), όπου έγινε hajib (πρωθυπουργός) του φίλου του εμίρη Muhammad. Μετά από την δολοφονία του Muhammad, από τον ΑbulAbbas, έπεσε σε δυσμένεια και αυτοεξορίστηκε στην FortSalana, όπου ξεκίνησε την συγγραφή του Muqaddimah. Tο 1382, μετά από πρόσκληση του σουλτάνου της Αιγύπτου AbulAbbas πήγε στην Αλεξάνδρεια και λίγο αργότερα ανέλαβε το αξίωμα του καδή (δικαστή) στο Κάιρο. Κατά την παραμονή του στην πρωτεύουσα των Μαμελούκων, καταπολέμησε την διαφθορά και την ευνοιοκρατία στο δικαστικό σώμα, δίδαξε στην φημισμένη θεολογική σχολή του αλ-Αζχάρ. Στην Αίγυπτο ολοκλήρωσε και την συγγραφή της παγκόσμιας ιστορίας του. Πέθανε στις 17 Μαρτίου του 1406, ασκώντας το δικαστικό του λειτούργημα.

Το έργο του

Το έργο του Ibn Khaldun διακρίνεται σε δύο βασικές κατηγορίες: το ιστορικο-φιλοσοφικό και το θεολογικό ( IBN KHALDUN).

Από το ιστορικο-φιλοσοφικό του έργο, μόνο η «παγκόσμια ιστορία» του (Kitabalibar) διασώζεται, ενώ η ιστορία του Ταμερλάνου, στην οποία αναφέρεται και στην αυτοβιογραφία του (Turif) , έχει χαθεί.

Η «παγκόσμια ιστορία» (Kitabalibar) χωρίζεται σε τρία βιβλία :

Το πρώτο βιβλίο περιλαμβάνει τα προλεγόμενα ή την εισαγωγή (Muqaddimah) στην παγκόσμια ιστορία του. Είναι το πιο σημαντικό κομμάτι του έργου του και για αυτό έχει συνταυτιστεί με το σύνολο του ιστορικού του έργου. Το δεύτερο βιβλίο περιλαμβάνει την παγκόσμια ιστορία του και το τρίτο την ιστορία των Αράβων της Β. Αφρικής ( Maghrib), που αποτελεί και σημαντική πρωτογενή ιστορική πηγή (Mohammad Abdullah Enan, 1997:134-135).

Από το θεολογικό του έργο αναφέρονται πέντε έργα: α) τα σχόλια περί τον BurdualBusiri, β) μια περίληψη Λογικής Φιλοσοφίας, γ) μια πραγματεία για την αριθμολογία, δ) περιλήψεις του έργου του IbnRushd, ε) σχόλια πάνω στο ποίημα του IbnalKhatib , UsulalFigli. Όλα τα παραπάνω έργα έχουν σήμερα χαθεί. Πολλά μάλιστα από αυτά δεν αποδίδονται στον ίδιο , ενώ ο ίδιος ο Ibn Khaldun δεν αναφέρεται καθόλου σε αυτά στην αυτοβιογραφία του (IBN KHALDUN).

Το σημαντικότερο έργο του Ibn Khaldun, το MagnumOpus, είναι το al– Muqaddimah (Προλεγόμενα ή Εισαγωγή). Το al-Muqaddimah αποτελεί έναν πρόλογο της παγκόσμιας ιστορίας. Πρόκειται για την πρώτη προσπάθεια στην Ιστορία των Κοινωνικών Επιστημών να διατυπωθεί ένα πρότυπο της διαδικασίας της κοινωνικής και ιστορικής αλλαγής, των πολιτικών και κοινωνικών σχηματισμών. Όπως αναφέρουν και οι F. RosenthalN.J. Dawood (1969),στην εισαγωγή της αγγλικής μετάφρασης, πρόκειται για ένα κείμενο «… ορθολογικό στην προσέγγιση του, αναλυτικό στη μεθοδολογία, εγκυκλοπαιδικό στις λεπτομέρειες, το οποίο αντιπροσωπεύει μια τομή στην παραδοσιακή ιστοριογραφία, απαλλαγμένο από συμβατικές απόψεις και θέσεις, που αναζητά πέρα από τη χρονική αλληλουχία των γεγονότων, μια ιστορική εξήγηση και άρα μια φιλοσοφία της ιστορίας» (Franz Rosenthal, N. J. Dawood, 1969: ix). Toal– Muqaddimah είναι μια φιλοσοφία της ιστορίας, μια γενική κοινωνιολογία και μια εθνολογική ιστορία. Μια εγκυκλοπαιδική σύνθεση, μεθοδολογική και συνάμα πολιτισμική, απαραίτητο εργαλείο για κάθε ιστορικό που αποβλέπει στην πραγματική επιστημονική έρευνα. Για αυτό και θεωρήθηκε από ορισμένους ότι ανοίγει πολλούς επιστημονικούς δρόμους και ερευνητικές κατευθύνσεις, συμπεριλαμβανομένης της φιλοσοφίας της ιστορίας, της κοινωνιολογίας, της εθνολογίας, της οικονομικής και πολιτικής επιστήμης καθώς και πολλών άλλων επιστημονικών κλάδων.

Η Εισαγωγή (Muqaddimah) χωρίζεται σε 6 μέρη (Mohammad Abdullah Enan, 1997:11-112 ):

1. Ανθρώπινος πολιτισμός (εθνολογία – ανθρωπολογία) : εδώ ο Ibn Khaldun αναφέρεται στην επίδραση του φυσικού περιβάλλοντος στην ανθρώπινη φύση και το χαρακτήρα των ανθρώπων .
2. Αγροτικές κοινωνίες (πρωτόγονες – νομαδικές και πολιτισμένες κοινωνίες)
3. Μορφές διακυβέρνησης , κράτη και θεσμοί.
4. Αστικές κοινωνίες (
umran hadari)

5. Εμπόριο και οικονομία
6. Επιστήμη, λογοτεχνία και ανθρωπολογία

Στο Muqaddimah, ο Ibn Khaldun ξεκινά από το φυσικό περιβάλλον και το πώς αυτό το τελευταίο επηρεάζει τη ζωή των ανθρώπων. Ακολουθεί μια ανάλυση της νομαδικής μορφής κοινωνικής οργάνωσης, της φύσης και του χαρακτήρα της εξουσίας μέσα σε αυτή, και προχωρά σε μια εκτενή σύγκριση ανάμεσα σε αυτήν την τελευταία και στην ανεπτυγμένη αστική μορφή της. Στη συνέχεια επικεντρώνεται στη μελέτη της διακυβέρνησης ενός κράτους γενικά, το οποίο κατά τον Ibn Khaldun αντιπροσωπεύει την πιο εξελιγμένη μορφή εξουσιαστικής οργάνωσης σε έναν κοινωνικό σχηματισμό και αναφέρεται ειδικότερα στην πολιτική εκδοχή του ισλαμικού Χαλιφάτου. Η αστική ζωή θεωρείται ως η πιο ανεπτυγμένη μορφή κοινωνικής και πολιτισμικής εξέλιξης. Στο ίδιο πλαίσιο, εξετάζει και όλες τις εκφάνσεις της πολιτισμένης κοινωνίας, όπως το εμπόριο, τις τέχνες, τις επιστήμες, τα οποία θεωρούνται προϋποθέσεις αλλά και συνέπειες της αστικής ζωής.

Το κέντρο του κόσμου, σύμφωνα με τον Ibn Khaldun, είναι ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος όμως δεν μπορεί να ζήσει ανεξάρτητα από το φυσικό του περιβάλλον. Οι καλλίτερες φυσικές συνθήκες για την ανάπτυξη των ανθρώπων προσφέρονται στις λεγόμενες «μέσες περιοχές της γης» που βρίσκονται ανάμεσα στους δύο πόλους , το Βορρά και το Νότο. Οι περιβαλλοντικές συνθήκες επηρεάζουν καθοριστικά τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά και τη φυσική εμφάνιση, τον χαρακτήρα και τα έθιμα των ανθρώπων.

Στηριζόμενος στις απόψεις του Αβικέννα, ο Ibn Khaldun θεωρεί ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να εξασφαλίσει τα αναγκαία πράγματα για τη ζωή του, χωρίς τη συνεργασία των άλλων ανθρώπων. Η ανθρώπινη λογική, αυτό το ξεχωριστό δώρο του Θεού προς τον άνθρωπο, επιτρέπει στους ανθρώπους να προχωρήσουν σε συνεργασία με άλλους ανθρώπους, ώστε η αμοιβαία συνεισφορά να είναι επικερδής για όλους. Όταν οι άνθρωποι φτάσουν σε ένα υψηλό επίπεδο συνεργασίας, οδηγούνται σε αυτό που ονομάζεται αστικός τρόπος ζωής, και στην αρχαιοελληνική της εκδοχή, Πόλις-κράτος.

Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του πολιτικό όν (Ibn Khaldūn, 1969, The Muqaddimah:An Introduction to History, μεταφρ. Franz Rosenthal, N. J. Dawood, ΝΥ, Princeton University Press I:45). Επιδιώκει την κοινωνική και πολιτική συμβίωση για την ικανοποίηση των βιολογικών, υλικών και άλλων αναγκών του. Ακριβώς επειδή ο άνθρωπος διαθέτει μια βιολογική φύση, παρόμοια με αυτή των άλλων ζώων, οδηγείται αναπόφευκτα σε σύγκρουση με τους άλλους ανθρώπους. Έτσι προκειμένου να διατηρηθεί η κοινωνική τάξη, απαιτείται – σε μια ανεπτυγμένη τουλάχιστον κοινωνία -να υπάρχει μια μορφή κοινωνικής εξουσίας που να λειτουργεί στη βάση δικαιϊκών αρχών, αποτρεπτικά στη γενίκευση της κοινωνικής σύγκρουσης (I:45-48).

Κοσμολογικές και Ανθρωπογεωγραφικές απόψεις

Ο Ibn Khaldun στηριζόμενος σε παλιότερες απόψεις για τη μορφολογία του κόσμου(κυρίως τον Πτολεμαίο και τον Ιντρισί), περιγράφει τη Γη σαν μια σφαίρα που περιβάλλεται από νερό. Μπορεί να συγκριθεί, όπως λέει, με ένα σταφύλι που επιπλέει μέσα στο νερό(I:49). Το νερό έχει απομακρυνθεί από ορισμένα σημεία της Γης, επειδή ο θεός θέλησε να δημιουργήσει ζωντανά όντα, ανάμεσα στα οποία κυριαρχεί ο άνθρωπος ως ο αντιπρόσωπος του Θεού στη γη. Το μέρος της γης όπου το νερό έχει απομακρυνθεί είναι το μισό από τη συνολική επιφάνεια της γης. Η Γη έχει σφαιρικό σχήμα, είναι ακίνητη και περιβάλλεται από όλες τις πλευρές της από το νερό, το οποίο σχηματίζει τη θάλασσα , που ονομάζεται ωκεανός ή Μαύρη θάλασσα ή Πράσινη θάλασσα (alBahralMulif) (I:49).

Η στεριά , το μέρος δηλαδή της Γης που δεν σκεπάζεται από τη θάλασσα και είναι κατάλληλο για την ανάπτυξη του πολιτισμού, περιλαμβάνει περισσότερες ακατοίκητες εκτάσεις. Η ακατοίκητες περιοχές στο Νότο, είναι σε έκταση μεγαλύτερη από αυτή του Βορρά. Η στεριά της Γης επεκτείνεται προς το Νότο, μέχρι τη γραμμή του Ισημερινού και στο Βορρά μέχρι τη γραμμή πίσω από την οποία βρίσκονται τα βουνά που οριοθετούν τον πολιτισμένο κόσμο από τον ωκεανό (I:49). Ανάμεσα στα βουνά αυτά, που εκτείνονται από τη Δύση προς την Ανατολή και φτάνουν μέχρι τον ωκεανό, βρίσκεται το Φράγμα της Gog και της Magog (αμαρτωλές πόλεις στην ισλαμική παράδοση). Το μέρος της Γης που καλύπτεται από τη στεριά αντιπροσωπεύει το μισό ή και λιγότερο της γήινης σφαίρας, ενώ το πολιτισμένο μέρος το ένα τέταρτο και διακρίνεται σε επτά ζώνες (I:49).

Ο Ισημερινός χωρίζει τη Γη σε δύο μέρη από τα Δυτικά προς τα Ανατολικά και αντιπροσωπεύει το γεωγραφικό μήκος της γης . Είναι η μεγαλύτερη γεωγραφική γραμμή πάνω στη Γη, όπως η εκλειπτική γραμμή (η τροχιά του ήλιου στον ουρανό, κατά τη διάρκεια ενός έτους, όπως αυτή διέρχεται από τους 12 αστερισμούς) και η γραμμή του ουράνιου ισημερινού, που είναι οι μεγαλύτερες γραμμές στο ουράνιο στερέωμα(I:54 ). Το μήκος της γραμμής του ουράνιου ισημερινού, που είναι παράλληλη προς τον ισημερινό της Γης και χωρίζει το ουράνιο στερέωμα σε 2 μέρη, είναι 90 μοίρες εκατέρωθεν των δύο πόλων (Βορρά και Νότου). Παρόλα αυτά, το πολιτισμένο κομμάτι βόρεια του ισημερινού είναι μόλις 64 μοίρες (I:56 ). Το υπόλοιπο βόρειο τμήμα είναι άγονο και έρημο εξαιτίας του ισχυρού ψύχους, όπως εξάλλου και ολόκληρο το νότιο τμήμα εξαιτίας της ζέστης(I:50 ).

Ο Ibn Khaldun ακολουθώντας τους Πτολεμαίο και Ιντρισί, χωρίζει το πολιτισμένο κομμάτι της Γης σε επτά ζώνες και κάθε μια από αυτές σε δέκα περιοχές. Τα όρια των ζωνών αυτών είναι φανταστικά και εκτείνονται από την Ανατολή μέχρι τη Δύση. Ως προς το γεωγραφικό τους πλάτος είναι όμοιες, διαφέρουν όμως ως προς το γεωγραφικό μήκος. Η πρώτη ζώνη είναι μεγαλύτερη από τη δεύτερη, το ίδιο και η δεύτερη από την τρίτη κοκ. Η έβδομη ζώνη είναι η μικρότερη (I:50).

Ο Βορράς και ο Νότος ορίζονται με κριτήρια το ύψος της θερμοκρασίας και το πολιτιστικό επίπεδο των λαών που κατοικούν εκεί. Στο βορρά επικρατεί δριμύ ψύχος ενώ στο Νότο αφόρητη ζέστη. Έπεται λοιπόν, ότι οι ακραίες περιβαλλοντικές συνθήκες θα περιορίζονται καθόσον θα προχωράμε προς τις λεγόμενες «Μέσες περιοχές» της Γης και τις αντίστοιχες ζώνες, όπου το κλίμα είναι ήπιο. Η τέταρτη ζώνη, είναι η πιο εύφορη και πολιτισμένη περιοχή, ενώ η τρίτη και η πέμπτη, που συνορεύουν με αυτή είναι επίσης πολιτισμένες. Σε μικρότερο βαθμό ήπιες και άρα λιγότερο πολιτισμένες είναι η δεύτερη και η έκτη ζώνη, ενώ αντίθετα η πρώτη και η έβδομη ζώνη, επειδή συνορεύουν με τους δύο πόλους, είναι οι λιγότερο πολιτισμένες περιοχές της Γης (I:56).

Σύμφωνα με τον περιβαλλοντικό ντετερμινισμό του Ibn Khaldun, το κλίμα και το περιβάλλον παίζουν καθοριστικό ρόλο στη ζωή, τη φυσική εμφάνιση, την ιδιοσυγκρασία και τα έθιμα των ανθρώπων (George Kish, 1978). Έτσι στις τρεις μεσαίες γεωγραφικές ζώνες (4η, 3η και 5η ζώνη), όπου επικρατεί το ήπιο και εύκρατο κλίμα, οι άνθρωποι είναι περισσότερο συγκρατημένοι και μετρημένοι, όσον αφορά την ιδιοσυγκρασία του χαρακτήρα τους, τη φυσική τους εμφάνιση και το χρώμα τους (I:61). Αυτό αποτυπώνεται και στον τρόπο κατασκευής των οικοδομημάτων (όπου τα χτίσματα είναι φτιαγμένα με πέτρες και διακοσμημένα με έργα τέχνης), την ενδυμασία, τη διατροφή και τις πρακτικές τέχνες, τους πολιτικούς θεσμούς. Οι κάτοικοι των περιοχών αυτών διαθέτουν θρησκευτικούς νόμους που ορίζονται από τους προφήτες, πόλεις , κράτη, επιστήμη. Το τεχνολογικό επίπεδο κατασκευής των εργαλείων είναι εξίσου ανεπτυγμένο, αφού φτιάχνουν τα εργαλεία τους από φυσικά μέταλλα, όπως χρυσός, ασήμι, σίδηρος και χαλκός, ενώ στις οικονομικές τους συναλλαγές χρησιμοποιούν πολύτιμα μέταλλα, κυρίως χρυσό και ασήμι. Τέτοιους πολιτισμούς συναντά κανείς στους Άραβες, τους Βυζαντινούς, τους Εβραίους, τους Ινδούς , τους Κινέζους και τους Πέρσες (Ι:61).

Αντίθετα οι κάτοικοι των υπολοίπων περιοχών της Γης (1η, 2η, 6η και 7η ζώνες) διαφέρουν κατά πολύ από τις προηγούμενες , τόσο σε σχέση με τα στοιχεία του χαρακτήρα και της φυσικής τους εμφάνισης, όσο και σε σχέση με το επίπεδο του τεχνικού τους πολιτισμού.

Στο Νότο (1η και 2η ζώνη), όπου ο ήλιος μεσουρανεί σχεδόν κάθε εποχή του χρόνου, το χρώμα του δέρματος των ανθρώπων είναι μαύρο εξαιτίας της ζέστης και του ζεστού αέρα (I:60). Τέτοιοι είναι οι κάτοικοι της Αβησσυνίας (κάτοικοι των περιοχών απέναντι από τη Μέκκα και την Υεμένη), οι Zanj (οι κάτοικοι του Ινδικού ωκεανού) και οι Σουδανοί (Νέγροι). Αντίθετα οι κάτοικοι των Βόρειων περιοχών (Τούρκοι, Τουρκμένοι, Χαζάροι, Αλαμανοί, οι περισσότεροι Ευρωπαίοι Χριστιανοί, καθώς και οι κάτοικοι των πόλεων Gog και Magog), εξαιτίας του ψυχρού αέρα, έχουν δέρμα άσπρου χρώματος, γαλάζια μάτια, ρυτιδιασμένο δέρμα και ξανθά μαλλιά (I:60).

Ο ακραίος περιβαλλοντικός ντετερμινισμός του Ibn Khaldun φθάνει σε σημείο να θεωρεί ότι το χρώμα του δέρματος των ανθρώπων δεν οφείλεται σε κληρονομικούς παράγοντες, αλλά είναι επίκτητο χαρακτηριστικό που οφείλεται στη θερμοκρασία του αέρα, στις διάφορες περιοχές της Γης !!!!!!!

Οι ακραίες περιβαλλοντικές συνθήκες που επικρατούν στις ζώνες μακριά από τις εύκρατες περιοχές έχουν επίδραση στην ιδιοσυγκρασία των ανθρώπων και στο επίπεδο του τεχνικού πολιτισμού τους. Για παράδειγμα οι Νέγροι και οι κάτοικοι των παράκτιων περιοχών χαρακτηρίζονται από νωθρότητα , μεγάλη συναισθηματικότητα και είναι ευερέθιστοι. Ο ζεστός αέρας προκαλεί ευθυμία και χαρά (Ι:63). Αντίθετα οι κάτοικοι στο Βορρά και όσοι κατοικούν σε ορεινές περιοχές είναι θλιμμένοι και μελαγχολικοί. Τα οικοδομήματα των ανθρώπων στις ακραίες περιβαλλοντικές συνθήκες είναι πρόχειρα κατασκευασμένα συνήθως από πηλό και καλάμια, ενώ η διατροφή τους περιλαμβάνει δημητριακά και χόρτα (I:58)-. Η ενδυμασία τους είναι φτιαγμένη από ακατέργαστη φυσική πρώτη ύλη, όπως φύλλα δέντρων και δέρματα ζώων (I:58)-. Δεν έχουν θρησκευτικούς νόμους και στις οικονομικές τους συναλλαγές δεν χρησιμοποιούν ευγενή μέταλλα, αλλά χαλκό, σίδηρο ή δέρματα ζώων. Γενικά η ζωή τους προσομοιάζει περισσότερο με αυτή των ζώων, παρά με αυτή των ανθρώπων (I: 58 -) -. Παρόλα αυτά θεωρεί ότι οι κάτοικοι των βορείων ζωνών είναι περισσότερο πολιτισμένοι από τους κατοίκους των νοτίων (Ι:54-57)-.

Κοινωνιολογία – Εθνολογία- Οικονομική Επιστήμη

Όπως είπαμε και στην αρχή, το έργο του Ibn Khaldun είναι ιστορικά το πρώτο εγχείρημα για τη δημιουργία μιας αυτοτελούς «επιστήμης του πολιτισμού» (εθνολογία). Για τον Ibn Khaldun η ιστορική εξέλιξη είναι κοινωνική και πολιτισμική. Οι κοινωνίες εξελίσσονται από την νομαδική κοινότητα που στηρίζεται στη γεωργία και την κτηνοτροφία, και χαρακτηρίζεται από τεχνολογική και πολιτισμική απλότητα, στις αστικές μορφές κοινωνικής ζωής που βασίζονται στο εμπόριο, την ανάπτυξη των τεχνών και όπου η τεχνολογία και η πολιτισμική οργάνωση φτάνουν σε υψηλό βαθμό συνθετότητας.

Το κεντρικό σημείο της μελέτης του είναι η ανίχνευση των παραγόντων που οδηγούν στην πτώση και την καταστροφή των πολιτισμών(ΙI,14:105).

Ο Ibn Khaldun θεωρεί την κοινωνική ανάπτυξη ως νομοτελειακή διαδικασία που καθορίζεται άμεσα από το γεωγραφικό περιβάλλον (περιβαλλοντικός ντετερμινισμός). Αυτή η διαδικασία περιλαμβάνει κύκλους ακμής και παρακμής που ακολουθούν μια φυσική νομοτέλεια, άποψη που παραπέμπει στη θεωρία της κύκλισης των πολιτευμάτων, που πρώτος διατύπωσε ο Πλάτων και στη συνέχεια ανέπτυξε ο Πολύβιος. Σε αντίθεση όμως μ’ αυτούς, ο Ibn Khaldun, αναζητά τα βαθύτερα κοινωνικά, οικονομικά, πολιτισμικά και περιβαλλοντικά αίτια της παρακμής. Με άλλα λόγια τους υλικούς όρους της κοινωνικής – ιστορικής εξέλιξης (IBN KHALDUN). Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο ίδιος περιγράφοντας τη νέα επιστήμη του πολιτισμού, που ο ίδιος πρωτοδιατύπωσε: «η επιστήμη αυτή μπορεί να βοηθήσει τον ιστορικό να εφαρμόσει ένα κριτήριο βάση του οποίου θα προσεγγίσει τα γεγονότα του παρελθόντος. Μέσα από τη μελέτη της ανθρώπινης κοινωνίας, ο ιστορικός θα μπορέσει να διακρίνει ανάμεσα στο πιθανό και στο απίθανο, και ανάμεσα στα γεγονότα και τα κοινωνικά φαινόμενα που είναι αναγκαία και παρουσιάζουν κανονικότητες και σε αυτά που είναι απλώς συμπτωματικά». Για αυτό και θεωρείται σήμερα από πολλούς ως ο πατέρας και θεμελιωτής της επιστήμης της κοινωνιολογίας-ανθρωπολογίας (Faridah Hj Hassan, 2006).

Όπως είπαμε και παραπάνω η ιστορική εξέλιξη είναι για τον Ibn Khaldun μια διαδικασία κυκλικής αλλαγής. Η διαδικασία αυτή κύκλισης , είναι αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης κοινωνικών ομάδων που αντιπροσωπεύουν διαφορετικούς τρόπους ζωής: η ζωή των νομάδων είναι σκληρή και άγρια , και αποτελεί πρόκληση για την πολιτισμένη κοινωνία. Από την άλλη μεριά διαθέτουν και πολλά ηθικά προτερήματα. Αγαπούν την ελευθερία, είναι αδιάφθοροι και εγωιστές και διαθέτουν το αίσθημα της αλληλεγγύης (asabiya) που τους κάνει ικανούς πολεμιστές. Αντίθετα ο αστικός τρόπος ζωής είναι εκλεπτυσμένος, καλλιεργημένος και δίνει έμφαση στην ανάπτυξη της τέχνης και της επιστήμης. Παράλληλα όμως η πολιτισμένη ζωή διαφθείρει τον άνθρωπο , τον κάνει λιγότερο υπεύθυνο και περισσότερο εξαρτημένο από το κράτος. Η κοινωνική αλληλεγγύη εξαφανίζεται, ενώ η μαλθακότητα κάνει τους ανθρώπους της αστικής κοινωνίας περισσότερο ευάλωτους στην κατάκτηση (ΙI,17:109).

Σύμφωνα με τον Ibn Khaldun, ο πολιτισμικός και κοινωνικός κύκλος περιλαμβάνει τρία στάδια (Issawi, Leaman, 1998).

Κατά το πρώτο στάδιο, ένας νομαδικός λαός κατακτά μια περιοχή και οι αρχηγοί τους δημιουργούν μια νέα δυναστεία. Στην αρχή οι αρχηγοί αυτοί κυβερνούν ανεκτικά και με σύνεση, και με γνώμονα την αρετή και την αρχή της κοινωνικής αλληλεγγύης. Η επιβληθείσα φορολογία κρατιέται σε ανεκτά επίπεδα και το αποτέλεσμα είναι μια αύξηση του πληθυσμού. Επιπλέον η αύξηση του πληθυσμού, είναι αποτέλεσμα και της εξωτερικής μετανάστευσης που προσελκύει η ευημερία της πολιτείας. Η αύξηση του πληθυσμού οδηγεί κατά τον Ibn Khaldun στον κοινωνικό καταμερισμό της εργασίας και στη μεγαλύτερη επαγγελματική εξειδίκευση και αυτό με τη σειρά του στη δημιουργία οικονομικού πλεονάσματος (surplus). Η δημιουργία οικονομικού πλεονάσματος δημιουργεί και προϋποθέσεις για την ανάπτυξη του εξωτερικού εμπορίου.

Οι επόμενες γενεές των επιγόνων, αρχίζουν όμως να χάνουν σιγά σιγά τις ηθικές και στρατιωτικές αρετές των ιδρυτών. Προκειμένου να καλύψουν τα υπέρμετρα έξοδα της πολυτελούς ζωής τους, επιβάλλουν μεγαλύτερες υποχρεώσεις και φόρους στους υπηκόους τους. Η αύξηση των φόρων λειτουργεί αποτρεπτικά για τους παραγωγούς και τους εμπόρους που οδηγούνται σε εξωτερική μετανάστευση και αναζήτηση καλλίτερων συνθηκών ζωής. Το συνολικό εισόδημα αρχίζει να ελαττώνεται εξαιτίας της αθρόας εξόδου πολύτιμων ανθρώπινων πόρων και της μείωσης της παραγωγής.

Το τρίτο στάδιο σηματοδοτεί την έναρξη της παρακμής του κράτους. Η σύγκρουση μέσα στο κράτος γενικεύεται αφού δεν υπάρχουν κατάλληλοι αποτρεπτικοί μηχανισμοί, ενώ το κράτος συνεχίζει να αυξάνει τους φόρους. Η μετανάστευση των πολιτών προς το εξωτερικό, αυξάνει ακόμη περισσότερο και η αφαίμαξη σε ανθρώπινο δυναμικό οδηγεί σε περαιτέρω μείωση της παραγωγής και της κοινωνικής ευημερίας. Η κρατική άμυνα καθίσταται αδύναμη και το κράτος γίνεται ευάλωτο στις έξωθεν εισβολές. Η κατάκτηση από μια νέα φυλή νομάδων, είναι η αναμενόμενη κατάληξη.

Διάγραμμα 1. Τα στάδια του πολιτισμικού και κοινωνικού κύκλου

Διάγραμμα 1. Τα στάδια του πολιτισμικού και κοινωνικού κύκλου (μεγαλώστε)

Τα τρία αυτά στάδια, σύμφωνα με τον Ibn Khaldun, διαρκούν τρεις γενεές ή εκατόν είκοσι χρόνια, όπως δείχνει και το διάγραμμα 1.

Συνολική αποτίμηση και αξιολόγηση του έργου του

Όπως φαίνεται και από την παραπάνω περιγραφή της ανθρωπογεωγραφικής και ιστορικοκοινωνικής του θεωρίας, είναι βέβαιο ότι ο Ibn Khaldun δεν μπορεί να ξεπεράσει τους πολιτισμικούς καθορισμούς που θέτει το ιστορικό πλαίσιο του καιρού του και οι προσωπικές του εμπειρίες. Για παράδειγμα οι κοσμολογικές του απόψεις, απηχούν σήμερα παρωχημένες αντιλήψεις και θεωρίες, που ανάγονται στην ελληνιστική περίοδο, όπου κυριαρχούσε το Πτολεμαικό σύστημα ερμηνείας του κόσμου. Το ίδιο και οι ανθρωπογεωγραφικές του απόψεις οι οποίες χαρακτηρίζονται από έναν ακραίο περιβαλλοντικό ντετερμινισμό, κυρίαρχο τρόπο γεωγραφικής σκέψης καθ΄ όλη την διάρκεια του 19ου αιώνα στην Ευρώπη. Εντούτοις όμως, και κυρίως μέσα από κάποιες μεθοδολογικές προτάσεις του, μπορούμε να βρούμε, πρωτότυπες σκέψεις που ξεπερνούν παρόμοιους ιστορικούς περιορισμούς. Πολλές από τις απόψεις του αυτές, τον κατατάσσουν δικαιολογημένα σήμερα ως θεμελιωτή νέων επιστημονικών κλάδων, όπως η κοινωνιολογία, η ανθρωπολογία, εθνολογία, η πολιτική και οικονομική επιστήμη. Θα περιοριστούμε στις πιο αντιπροσωπευτικές από αυτές.

Ο Ibn Khaldun θεωρεί ότι η πολιτισμική και κοινωνική κύκλιση είναι αποτέλεσμα της επίδρασης κοινωνικών και οικονομικών δυνάμεων και όχι ατομικών πρωτοβουλιών. Τα κοινωνικά φαινόμενα υπακούουν σε νόμους που παρόλο ότι δεν είναι τόσο απόλυτοι και δεσμευτικοί, όπως οι φυσικοί νόμοι, εντούτοις προδιαγράφουν κανονικότητες και πρότυπα που μπορούν να εξηγήσουν ιστορικές ακολουθίες. Ο ιστορικός μπορεί να αναδείξει τους νόμους αυτούς μέσα από την άσκηση της Λογικής και την παρατήρηση. Οι απόψεις του αυτές συνέβαλλαν στο να θεωρηθεί ο Ibn Khaldun ως εκπρόσωπος του άκρατου περιβαλλοντικού ντετερμινισμού. Για παράδειγμα, οι απόψεις του για την επίδραση του φυσικού περιβάλλοντος και του κλίματος στον χαρακτήρα, την ιδιοσυγκρασία, την φυσική εμφάνιση και τα έθιμα των ανθρώπων, μπορεί σήμερα να θεωρούνται ακραίες αλλά μια πιο προσεκτική μελέτη του έργου του, δείχνει ότι ο ίδιος, απέδιδε μεγαλύτερη σημασία στην επίδραση των κοινωνικών παραγόντων όπως πχ., η κοινωνική αλληλεγγύη, ο καταμερισμός της εργασίας, ο πλούτος, η μετανάστευση κλπ. Κυρίως αυτό φαίνεται από την αναφορά του στα εθνικά χαρακτηριστικά των Αράβων, των Περσών και των Εβραίων, τα οποία εξηγούνται με κοινωνιολογικούς-εθνολογικούς όρους, όπως π.χ. νομαδική ζωή, αστικοποίηση και κατάκτηση (Issawi, Leaman, 1998).Το ίδιο και όταν αναφέρεται σε διαφορετικές κοινωνικές ομάδες , όπως νομάδες, αστοί, έμποροι, αγρότες, των οποίων τα χαρακτηριστικά ανάγονται στον τρόπο ζωής τους και στο είδος της απασχόλησης τους (Issawi, Leaman, 1998).

Οι απόψεις του για την ανθρώπινη φύση ανάγονται επίσης στην κλασική αρχαιοελληνική παράδοση. Όπως ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, έτσι και ο Ibn Khaldun, δεν μπορεί να ξεχωρίσει τον άνθρωπο από το κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο αναφοράς του. Θεωρεί ότι ο άνθρωπος ως «φύσει πολιτικό όν» ωθείται στην κοινωνική συμβίωση προκειμένου να καλύψει τις βασικές του ανάγκες σε τροφή και ασφάλεια. Η πολιτισμική πρόοδος είναι αποτέλεσμα της αύξησης και εξειδίκευσης των ανθρώπινων αναγκών. Για αυτό και σύμφωνα με ορισμένους συγγραφείς ο Ibn Khaldun μπορεί να θεωρηθεί ως θεμελιωτής της θεωρίας των αναγκών του Maslow (Abdul Azim Islahi, 2006).

Από την έμφυτη κοινωνικότητα του ανθρώπου , απορρέουν οι δύο βασικές αρχές της κοινωνικής οργάνωσης: η κοινωνική αλληλεγγύη και ο καταμερισμός της εργασίας. Η κοινωνική αλληλεγγύη είναι περισσότερο αναπτυγμένη σε μικρότερες ομάδες και χαλαρώνει όσο προχωρά η αστικοποίηση της κοινωνικής ζωής, ενώ ο καταμερισμός της εργασίας, είναι κατεξοχήν χαρακτηριστικό του αστικού τρόπου ζωής. Ο καταμερισμός της εργασίας οδηγεί στην επαγγελματική εξειδίκευση και την οικονομική ανάπτυξη. Ο ρόλος της ανθρώπινης εργασίας είναι καθοριστικός στο έργο του. Η οικονομική ανάπτυξη, η αύξηση της παραγωγής και η ευημερία είναι αποτέλεσμα της αύξησης του εργατικού δυναμικού, που ο Ibn Khaldun ταυτίζει με την πληθυσμιακή αύξηση. Από αυτή την τελευταία άποψη, ο Ibn Khaldun μπορεί να θεωρηθεί ο πρόδρομος της σύγχρονης οικονομικής επιστήμης, η οποία στηρίχθηκε εξαρχής στην παραδοχή ότι η πληθυσμιακή αύξηση λειτουργεί ενισχυτικά στην οικονομική ανάπτυξη (αντίθ. η θεωρία του Malthus).

Αλλά και οι θέσεις του σχετικά με το ρόλο της φορολογίας στην οικονομική ανάπτυξη, μπορούν άνετα να τον κατατάξουν στη λίστα των σύγχρονων φιλελεύθερων οικονομολόγων (Abdul Azim Islahi, 2006). Για τον Ibn Khaldun, η αύξηση των φόρων πάνω από ένα ορισμένο επίπεδο, μπορεί να οδηγήσει σε οικονομική ύφεση , γιατί επιδρά στο επίπεδο της παραγωγής. Θεωρεί το Zakoh (μουσουλμανικός αναλογικός φόρος 2,5% επί της παραγωγής) ως τον μόνο νόμιμο κρατικό φόρο, ενώ κάθε επιπλέον φόρος οδηγεί σε οικονομική ύφεση. Το κράτος ή η κυβέρνηση, η οργάνωση δηλαδή μιας ανεπτυγμένης αστικής κοινωνίας, οφείλει να χρησιμοποιεί τη φορολόγηση αποκλειστικά και μόνο για τη χρηματοδότηση των μηχανισμών προστασίας και ασφάλειας των πολιτών. Για αυτό και τα έσοδα και τα έξοδα της κρατικής διοίκησης πρέπει να εξισορροπούνται.

Βιβλιογραφία

– Abdesselam Cheddadi, 2005, Reconnaissance dIbn Khaldun, άρθρο βασισμένο σε συνέντευξη του A. Cheddadi, δημοσιευμένο στο Esprit, DavidMacey (επιμ.), τεύχος No 11, Νοέμβριος
– Abdul Azim Islahi, 2006, Ibn Khaldun’s Theory of Taxation and its Relevance Today, Paper for presentation to the Conference on Ibn Khaldun, Madrid-SPAIN, 3-5 November
.
Caroline Stone, Ibn Khaldun and the Rise and Fall of Empires
Charles Issawi, Oliver Leaman, 1998, Ibn Khaldun, ‘Abd al-Rahman (1332-1406), από την Encyclopedia of Philosophy, Routledge.
– David Abramsky, “The modern relevance of Ibn Khaldun’s Economic Philosophy
– George Kish, 1978, A Source Book in Geography, Harvard University Press, ISBN 0674822706, 9780674822702
– Faridah Hj Hassan, 2006, Ibn Khaldun and Jane Addams: The Real Father of Sociology and the Mother of Social Works, Ibn Khaldun’s Contribution to Sociology and Historiography, Faculty of Business Management, Universiti Teknologi Mara, Malaysia

IBRAHIM M. OWEISS, Ibn Khaldun the father of Economics
– 
JOE MCCAFFREY, IBN KHALDUN: THE FORGOTTEN FATHER OF ECONOMICS?
– Mohaned Talib Al-Hamdi
, Ibn Khaldun: The Father of the Division of Labor, international Conference on Ibn Khaldun in Madrid , Spain November 3-5, 2006 hold by the Islamic Research and Training Institute in collaboration with Univerisdad Nacional de Education a Distance (UNED), and the Islamic Culture Center of Madrid
– Ibn Khaldūn, 1969, The Muqaddimah: An Introduction to History,
μεταφρ. Franz Rosenthal, N. J. Dawood, ΝΥ, Princeton University Press, ISBN 0691017549, 9780691017549.
IbnKhaldun, άρθρο στο IBN KHALDUN
, στις 22/12/2008, 19:00.
– Mohammad Abdullah Enan, 1997, IBN KHALDUN: his life and works, New Delhi, Kitabbhavan
.
– William R. Polk, 2001, Encounters with Ibn Khaldun, 07 March 2001.

 

©Εργασία για το μάθημα » Ανθρωπογεωγραφία-Ι «, του Δημήτρη Γκόκη, 9° εξάμηνο/Εθνολογία, Κομοτηνή, Ιανουάριος 2009.

Διορθώσεις, προσθήκες και επιμέλεια: © ΑνθρωποΓεωγραφίες