-Ερατοσθένης ο Κυρηναίος (275 – 193 πΧ)


.

Με βάση αποσπάσματα από το βίντεο, μετέφρασα, επεξεργάστηκα και προσέθεσα — Based on fragments of the video, I translated, edited and added — Basée sur des fragments de la vidéo, j’ai traduit, édité et ajouté

Pytheas of Marseilles
Pythéas de Marseille
Πυθέας ο Μασσαλιώτης

Πυθέας ο Μασσαλιώτης

Ο Πυθέας ο Μασσαλιώτης έζησε τον 4ο π.Χ. αιώνα, έχοντας ξεπεράσει την παιδεία και την παιδαγωγία, δηλαδή την αγωγή των παιδιών αλλά και το ταξίδι του Οδυσσέα. Ξεκινάει από την Μασσαλία, πλέει προς νότο, περνά τις Ηράκλειες Στήλες (σήμερα στενά του Γιβραλτάρ), ανεβαίνει κατά μήκος των ακτών της Ισπανίας εξερευνά τα νησιά του Πουνέντε (του Δυτικού ανέμου) στον Ατλαντικό στη Δυτική Γαλλία.
Προχωρά προς την Μάγχη (γαλλικά: La Manche, το μανίκι, αγγλικά: English Channel) και περιπλέει την Αγγλία.

https://walk2geographies.files.wordpress.com/2013/11/cf80cf85ceb8ceadceb1cf82-cebf-cebcceb1cf83cf83ceb1cebbceb9cf8ecf84ceb7cf82.jpg

Άγαλμα του Πυθέα του Μασσαλιώτη έξω από το Μέγαρο του Χρηματιστηρίου της Μασσαλίας, έργο του Auguste Ottin – Statue of Pytheas outside the Palais de la Bourse, Marseilles, work of Auguste Ottin – Statue de Pythéas sur la façade du palais de la Bourse à Marseille. Œuvre d’Auguste Ottin [Μεγαλώστε – Enlarge-Agrandir]

Κάποιοι λένε πως πήγε μέχρι την Ισλανδία.
Σε κάθε περίπτωση εξερευνά την Σκανδιναβία, δηλαδή τις χώρες που λέμε σήμερα: Νορβηγία, Σουηδία και τις Φινλανδικές ακτές.
Αποκτά λοιπόν τεράστια εμπειρία για τις στεριές και τις θάλασσες, εκτός του κατοικημένου κόσμου, δηλαδή εκτός της Μεσογείου.
Και είμαστε σχεδόν βέβαιοι ότι το έκανε για πολλούς λόγους:

Τα δεκαπέντε νησιά του Πουνέντε (Δυτικός Άνεμος) – The Fifteen Ponant islands (West Wind)- Les quinze îles du Ponant (Vent d’ouest) [Μεγαλώστε - Enlarge-Agrandir]

Τα δεκαπέντε νησιά του Πουνέντε (Δυτικός Άνεμος) – The Fifteen Ponant islands (West Wind)- Les quinze îles du Ponant (Vent d’ouest) [Μεγαλώστε – Enlarge-Agrandir]

  1. Πρώτα-πρώτα, διότι ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος διηγείται στην «Φυσική Ιστορία» του αναφέρει με μεγάλη ακρίβεια, ένα έργο που είχε γράψει και για το οποίο δεν ξανακούσαμε ποτέ, το «Περί Ωκεανού και Γης», όπου υπολογίζει την ένταση της παλίρροιας στις ακτές της Βρετάνης, υπολογίζοντας τους ρυθμούς της παλίρροιας. Και προφανώς είχε μια πολύ καλή θεωρία για να εξηγήσει τους ρυθμούς της παλίρροιας σε σχέση με τον μηνιαίο κύκλο της Σελήνης. Και είναι σχεδόν βέβαιο πως η επίδραση της Σελήνης στην παλίρροια ήταν γνωστή ήδη από τον 4ο π.Χ. αιώνα, χάρη στον Πυθέα.
  2. «Σε αυτόν τον ήρεμο κόλπο επιβεβαίωσα την επίδραση της Σελήνης στην παλίρροια. Αυτή την στιγμή, η «Άρτεμις», το πλοίο μας, φαίνεται σε όλο το μεγαλείο του.. και η θάλασσα προχώρησε, αλλά και υποχώρησε πιο πολύ από χτες. Η διαφορά ύψους δείχνει να είναι ογδόντα πήχεις[1] (4 φορές 20 πήχεις).. κάτι που μου φαίνεται τεράστιο..!»
  3. Κι από την άλλη, έχουμε επίσης μια δική του μαρτυρία, σχετικά με την μικρότερη διάρκεια της μέρες ανάλογα με τις εποχές.

Και ο λόγος που θεωρούμε ότι έφτασε τόσο βόρεια, είναι ότι υπάρχει ένα κείμενό του, όπου ο Πυθέας λέει ότι είδε ότι ο ήλιος ανέτειλε  αμέσως μετά την δύση του.
Άρα θα πρέπει να έφτασε σε μεγάλο γεωγραφικό πλάτος, αν μη τι άλλο κατά το καλοκαίρι.

... που μάλλον σχεδιάστηκε από τον Αναξίμανδρο...

… που μάλλον σχεδιάστηκε από τον Αναξίμανδρο

Κι από εκείνη την εποχή έχουμε μόνο την δική του μαρτυρία σχετικά με την ποικίλη διάρκεια της ημέρας. «… Ο ήλιος φάνηκε επί τέλους ανάμεσα στα γκρίζα σύννεφα… Κατάφερα να υπολογίσω τους αριθμούς που προσδιορίζουν την σχέση ανάμεσα στην σκιά και το ύψος του γνώμονά μου.. Πλησιάζουμε στο ηλιοστάσιο και εδώ η μέρα είναι πιο μεγάλη απ’ό,τι στην Χώρα των βόρειων Βρετανών. Ξεπερνάει τα 18 γυρίσματα της κλεψύδρας. Και καθώς προσπαθούσα να εξηγήσω στους ντόπιους ότι ήθελα να πάω στην Θούλη (Ισλανδία;;), αυτοί οι βάρβαροι μας έδειξαν πού δύει ο ήλιος… το μέρος όπου ο ήλιος έχει τον θρόνο και το κρεβάτι του… γιατί εκεί δύει κι από εκεί ανατέλλει..».
Αποκαλύπτεται επίσης από άλλους ιστορικούς, ότι ο Πυθέας ανακάλυψε τον όρο «γεωγραφικό πλάτος». Και πώς επινόησε το «γεωγραφικό πλάτος»;
Όταν βλέπουμε ένα ηλιακό ρολόι, νομίζουμε ότι δείχνει την ώρα. Για τους Έλληνες όμως το ηλιακό ρολόι δεν έδειχνε την ώρα: ήταν ένα αστρονομικό παρατηρητήριο. Κι αυτό έδειχνε το μήκος της σκιάς στην πιο σύντομη ημέρα, το μήκος της σκιάς στην πιο μακρά ημέρα, έδειχνε δηλαδή το μήκος της σκιάς στο χειμερινό και στο θερινό ηλιοστάσιο (Ιουνίου και Δεκεμβρίου). Κι έδειχνε επίσης το μήκος της σκιάς κατά την εαρινή και την χειμερινή ισημερία (Μαρτίου και Σεπτεμβρίου).
Και αν χαράξουμε μια γωνία που σχηματίζεται από την ακμή του γνώμονα ή του ηλιακού ρολογιού και από την θέση της σκιάς κατά την ημέρα της ισημερίας, είναι ακριβώς η γωνία του γεωγραφικού πλάτους.
Κι αυτή είναι άλλη μια ανακάλυψη που πρώτος έκανε ο Πυθέας ο Μασσαλιώτης.
Παρατήρησε πως αυτή η γωνία έδειχνε σε ποιο γεωγραφικό πλάτος βρισκόταν κάποιο συγκεκριμένος τόπος.

« .. Από την σχέση μεταξύ του μήκους του γνώμονα και της σκιάς του, μπορώ να βεβαιώσω πως αυτήν την στιγμή απέχουμε 9.000 στάδια[2] από την Μασσαλία (5.400.000 πόδια[3] ή 1.666,35 χιλιόμετρα), πάνω από την διάμεσο του Κόσμου (τον Ισημερινό). Η μέρα τώρα διαρκεί σχεδόν 18 γυρίσματα της κλεψύδρας, αλλά οι βάρβαροι μου εξήγησαν ότι όλο το χειμώνα ο ήλιος ανεβαίνει μόνο 9 πήχεις (1 πήχης=52,36-64 εκατοστά του μέτρου) πάνω από τον ορίζοντα, κάτι που συμπίπτει με το ύψος του ήλιου στη θέση: Μασσαλία».

Στον επινοητή του γεωγραφικού πλάτους μπορούν να απονεμηθούν τρεις τίτλοι ταυτόχρονα:

  1. Είναι αστρονόμος, αφού το ηλιακό ρολόι είναι αστρονομικό παρατηρητήριο
  2. Είναι γεωγράφος, αφού επινόησε το γεωγραφικό πλάτος, και
  3. Είναι γεωμέτρης, αφού ανακάλυψε όλα αυτά χάρη στο θεώρημα της ισότητας των εναλλάξ γωνιών.

Γιατί, για να βρούμε την γωνία του γεωγραφικού πλάτους χρειάζεται μια ορισμένη επεξεργασία του σχήματος που μας δείχνει ο γνώμονας.
Κι εκεί, το παράδειγμά του είναι κατά τούτο ενδιαφέρον: συσχετίζει τον θρύλο και την ιστορία.
Από την μια η εξερεύνηση της γης, η χαρτογράφηση και η μέτρησή της κι από την άλλη, η σχέση που υπάρχει εκεί ανάμεσα στα γεωγραφικά σχήματα: δηλαδή τα σημεία, τις γωνίες, τις ευθείες και τις μονάδες μέτρησης.

«… ΗΆρτεμιςπλέει σε κάτι άγνωστο, που μπορώ να ονομάσω πνεύμονα της θάλασσας’. Δεν είναι ούτε σκληρός πάγος, ούτε αέρας, ούτε νερό..».

Από την Αίγυπτο, ως τα μέρη των αιώνιων πάγων, από τον ουρανό του Νότου ως τον ουρανό του Βορρά, από το Νότιο ως το Βόρειο ημισφαίριο, το ταξίδι του Πυθέα είχε επιτρέψει την χαρτογράφηση της γης.

... αστερισμούς που μάλλον δεν μπορούσε να δει στον ουρανό της Ιθάκης

… αστερισμούς που μάλλον δεν μπορούσε να δει στον ουρανό της Ιθάκης

Είχε επιτρέψει επίσης να χαρτογραφηθεί κατά κάποιον τρόπο και ο ουρανός.
Ο ουρανός των Ελλήνων δεν ήταν ο ίδιος με της Ισλανδίας που είχε ανακαλύψει ο Πυθέας, αλλά ούτε και της Αιγύπτου, όπου είχαν πάει ο Θαλής και ο Ερατοσθένης.
Το ταξίδι είχε επιτρέψει να μεγαλώσουν μαζί η γη και ο ουρανός.

Εικόνα 2

Εικόνα 2

Εικόνα 3

Εικόνα 3

Ακόμη και ο Οδυσσέας θα έβλεπε τους αστερισμούς κοντά στην σημερινή Τυνησία, που δεν θα μπορούσε να δει στον ουρανό της Ιθάκης.
Για να παρατηρήσεις τον ουρανό, χρειάζεσαι ένα αστεροσκοπείο. Οι Έλληνες δεν είχαν, γιατί απλά δεν το χρειάζονταν.
Είχαν έναν άξονα στο έδαφος, ηλιακό ρολόι και γνώμονα.
Και ιδού μια έκλειψη σελήνης: βλέπουμε την σκιά της γης που έρχεται αργά να σκιάσει την σελήνη. Οι Έλληνες γνώριζαν το μέγεθος της γης: το είχε μετρήσει ο Ερατοσθένης. Η σκιά της γης είναι 3 ως 4 φορές μεγαλύτερη από της σελήνης.

Ιδού μια έκλειψη της Σελήνης. Βλέπουμε τη σκιά της γης...

Ιδού μια έκλειψη της Σελήνης. Βλέπουμε τη σκιά της γης…

Το είχε μετρήσει ο Ερατοσθένης

Το είχε μετρήσει ο Ερατοσθένης

Οι Έλληνες γνώριζαν το μέγεθος της Σελήνης.
Ο Αρίσταρχος ο Σάμιος υπολόγιζε την σχετική απόσταση του Ήλιου και της Σελήνης από την Γη, μετρώντας πάνω σε ένα όσο το δυνατόν πιο ακριβές τρίγωνο, ώστε το ορθογώνιο τρίγωνο που σχηματίζουν τα 3 ουράνια σώματα να είναι όταν η Σελήνη βρίσκεται στο πρώτο ή το τελευταίο τέταρτο.
Για να οριστεί τρίγωνο, αρκεί να μετρηθεί η γωνία της Σελήνης με την γη.

... τη σχετική απόσταση ήλιου και σελήνης από τη γη...

... τη σχετική απόσταση ήλιου και σελήνης από τη γη…

Όπως ο Θαλής έτσι και ο Αρίσταρχος κατασκευάζουν πρότυπα υπό κλίμακα σε σμίκρυνση για τέτοιες μελέτες περιπτώσεων της αστρονομίας.
Το απρόσιτο μετράται με την αναπαραγωγή ή την μίμηση μέσα στα όρια του προσιτού (δηλαδή υπό κλίμακα).
Αυτό κάνει ο Θαλής ο Μιλήσιος, ο Αρίσταρχος ο Σάμιος και κάθε πρωτοπόρος.
Κάποια άστρα στον ουρανό κινούνται. Μπορούμε να παρακολουθήσουμε την πορεία τους. Ειδικά ενός από αυτά που μοιάζει να πηγαινοέρχεται. Είναι ο πλανήτης Άρης. Πώς εξηγείται αυτό το παράδοξο;
Υπάρχουν δύο ουράνιες σφαίρες, η μία μέσα στην άλλη. Η μία περιλαμβάνει τα σταθερά ουράνια σώματα, η άλλη τα κινούμενα, δηλαδή τους πλανήτες.
Οι δύο ουράνιες σφαίρες περιστρέφονται η μία μέσα στην άλλη. Αυτή η κίνηση εξηγεί το Σύμπαν.
Αυτή η συνδυασμένη κίνηση δημιουργεί μία καμπύλη. Ο Εύδοξος ο Κνίδιος την αποκαλούσε «Ιπποπέδη».
Σήμερα ξέρουμε πως δεν είναι οι ουράνιες σφαίρες που συγκρατούν τα άστρα: τα συγκρατεί μία και δύναμη: η συμπαντική βαρύτητα. Αλλά η εξήγηση του Εύδοξου έχει αξία, αφού πρότεινε ένα πρότυπο.
Από τις απαρχές της, η ελληνική αστρονομία ξεχωρίζει σε σχέση με τις παλαιότερες ή τις σύγχρονές της αστρονομίες: είναι για την εκπληκτική ακρίβεια του γεωμετρικού προτύπου της.
Οι Έλληνες είχαν ένα πράγμα κατά νου και το έλεγαν συχνά: να εξηγήσουν όσα παρατηρούσαν. «Τι είναι αυτό που βλέπω και πώς θα το εξηγήσω;»
Η λέξη «φαινόμενο» είναι ελληνική: αυτό που φαίνεται. Πίσω από αυτό που φαίνεται υπάρχει μία αιτία. Κι αυτή η αιτία εξηγείται πάντα γεωμετρικά.
Οι Έλληνες π.χ. από την αρχή της ιστορίας τους, μέχρι τον Πτολεμαίο στα τέλη της ελληνιστικής περιόδου, δίσταζαν πραγματικά στην ιδέα αν το κέντρο του κόσμου είναι ο Ήλιος ή η Γη.
Επομένως υπάρχουν δύο πιθανές εκδοχές:

  1. ο γεωκεντρισμός (με την γη να είναι το κέντρο του κόσμου) ή
  2. ο ηλιοκεντρισμός (με τον ήλιο να είναι το κέντρο του κόσμου).

Κι ας υποθέσουμε πως το πρώτο ενδεχόμενο είναι αληθές, η υπόθεση του γεωκεντρισμού: « Πώς οι πλανήτες περιστρέφονται γύρω από την γη; Πώς περιστρέφονται τα άστρα γύρω από την γη;». Άρα ένα νέο γεωμετρικό πρότυπο τα εξηγεί όλα αυτά.
Κι ας υποθέσουμε ότι το δεύτερο ενδεχόμενο είναι το σωστό, υπάρχει ένα γεωμετρικό πρότυπο που το εξηγεί: « Πώς περιστρέφονται οι πλανήτες γύρω από τον ήλιο; Και πώς περιστρέφεται η γη συγκεκριμένα γύρω από τον ήλιο;»
Σ’αυτήν την περίπτωση έλεγαν ότι υπάρχει ισοτιμία υποθέσεων.
Από την στιγμή που μπορώ να εξηγήσω με λογικό τρόπο και την κίνηση του κόσμου σύμφωνα με την πρώτη υπόθεση και την κίνηση του κόσμου σύμφωνα με την δεύτερη, τότε τα δύο πρότυπα είναι ισότιμα.
Δεν υπάρχουν στις 2 θεωρίες ιδέες τόσο σαφείς, τόσο ακριβείς και τόσο ανεκτικές(ελαστικές).
Οι Έλληνες ενέταξαν το πρότυπο της γεωμετρίας στην αστρονομία: από τότε η επιστήμη επέλεξε αυτόν τον δρόμο μία για πάντα. Είναι ένας δρόμος από τον οποίο δεν έχουμε ποτέ ξεφύγει. Ένα μονοπάτι που δεν ξεχάσαμε ποτέ.


[1] 1 πήχης (μονάδα μήκους)=52,36-64 εκατοστά του μέτρου
[2] 1 στάδιο (μονάδα μήκους)= 600 πόδια ή 185,15 μέτρα
[3] 1 πόδι (μονάδα μήκους)= 30 περίπου εκατοστά του μέτρου

.
.
.
.
Short Link: http://wp.me/pcPJ9-18P
.
.
.

Η ματιά του ανθρωπογεωγράφου

Το πρόβλημα της Ομηρικής γεωγραφίας, μέσα από τις περιπλανήσεις του Οδυσσέα, έχει απασχολήσει ήδη από την αρχαιότητα, πολλούς ιστορικούς και κοινωνικούς μελετητές. Το βασικό ερώτημα αφορούσε το κατά πόσο η Ομηρική γεωγραφία μπορεί να ταυτοποιηθεί με συγκεκριμένες γεωγραφικές τοποθεσίες, ή αν αντίθετα πρόκειται για καθαρά λογοτεχνικό κείμενο. Με άλλα λόγια αν μπορεί ο Όμηρος να θεωρηθεί ως πραγματικός γεωγράφος ή απλώς ένας σπουδαίος ποιητής.

Κατά την Ελληνιστική εποχή, υπήρξαν γεωγράφοι όπως ο Ερατοσθένης ο Κυρηναίος (275 – 193 πΧ), ο οποίος θεωρεί ότι η πληθώρα των γεωγραφικών ερμηνειών της Οδύσσειας οδηγεί αναπόφευκτα στην αναίρεση της επιστημονικής της βάσης (στο Christian Jacob, 2005: 43).

Στη συνέχεια ο Στράβων προσπάθησε να εντοπίσει γεωγραφικές τοποθεσίες στο ταξίδι του Οδυσσέα , καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι οι περιπλανήσεις αυτές εκτυλίχθηκαν στην παράκτια περιοχή της Ιταλίας και Σικελίας (στο Christian Jacob, 2005: 43-44). Παρόλα αυτά θεωρεί ότι ο Όμηρος ως επικός ποιητής συγχέει την ποιητική υπερβολή με την ιστορική πραγματικότητα και συσκοτίζει τα μυθολογικά στοιχεία της ομηρικής αφήγησης καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι είναι αδύνατο να υιοθετηθεί μια αυστηρή επιστημονική κριτική σε ένα έργο καθαρά ποιητικό.

Ο ιστορικός Πολύβιος αντίθετα, προσπαθεί να τοποθετήσει τους γεωγραφικούς τόπους της Οδύσσειας στον πραγματικό χώρο της Μεσογείου. Προσπαθώντας να αποδώσει γεωγραφικά τα ταξίδια του Οδυσσέα, ακόμα και τα πιο αμφισβητούμενα από αυτά (νησί του Αιόλου, Σκύλα και Χάρυβδη κλπ), καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο χώρος των περιπλανήσεων του ήρωα ταυτίζεται με περιοχές της Ιταλίας και της Σικελίας.

Στην εργασία αυτή θα προσπαθήσουμε να αναπαραστήσουμε τον κόσμο της Οδύσσειας από την πλευρά της ανθρωπογεωγραφικής προσέγγισης (κοσμικά και πολιτισμικά στοιχεία).

Στα πλαίσια αυτά θα σταθούμε σε δύο σημεία : την κοσμολογία (πως ήταν φτιαγμένος ο κόσμος, ο ουρανός και το σύμπαν) και στις ιδεολογικές αναπαραστάσεις για το άτομο , τον κόσμο και την ανθρώπινη κοινωνία έτσι όπως αποτυπώνονται μέσα από το κείμενο της Οδύσσειας.

Προηγουμένως όμως θα γίνει μια σύντομη περιγραφή του ταξιδιού του Οδυσσέα.

Το ταξίδι του Οδυσσέα

Σύγχρονοι μελετητές, όπως ο V. Berard (1927-1929), υποστηρίζουν ότι οι περιοχές που ταξίδεψε ο Οδυσσέας ήταν αληθινές, ενώ άλλοι όπως οι Stanford & Luce (1974) υιοθετώντας το σκεπτικό του Ερατοσθένη υποστηρίζουν το φανταστικό χαρακτήρα των ταξιδιών αυτών, χωρίς όμως και να παραβλέπουν την πρόθεση του Ομήρου να τους προσθέσει μια αληθοφανή χωρο-χρονική διάσταση.

Ο Berard, έπειτα από έξι χρόνια επιτόπιας έρευνας, και αξιοποιώντας σύγχρονα τεχνολογικά μέσα, μετεωρολογικά και ωκεανογραφικά δεδομένα, προσπάθησε να αναπλάσει το ταξίδι του Οδυσσέα τοποθετώντας το στο χώρο της λεκάνης της Μεσογείου.

Ο πρώτος σταθμός του Οδυσσέα μετά την αναχώρηση του από την Τροία είναι η χώρα των Κικόνων, λαός σύμμαχος των Τρώων, που ο Berardτοποθετεί στην περιοχή της Θράκης (Έβρος). Ο Οδυσσέας και οι σύντροφοι του συγκρούονται με τους Κίκονες και με πολλές απώλειες, καταπλέουν νότια προς το ακρωτήριο του Μαλέα και κατόπιν νοτιοδυτικά της Κρήτης. Αυτό είναι και το τελευταίο σημείο του ταξιδιού του, το οποίο μπορούμε να ταυτίσουμε με σχετική ακρίβεια στο χάρτη.odybig

Μετά από εννιά ημέρες ταξιδιού (το μοτίβο των εννιά ημερών που συνεχώς επαναλαμβάνονται στην Οδύσσεια, έχει συμβολικό και όχι πραγματικό χαρακτήρα) φθάνει στη χώρα των λωτοφάγων που ο Berard την ταυτίζει με την Djerba (κόλπος της Μεγάλης Σύρτης στην Τυνησία), που σύμφωνα με κάποιους αρχαίους ιστορικούς όπως ο Ηρόδοτος και ο Πολύβιος , υπήρχαν περιοχές που φύτρωναν λωτοί.

Επόμενος σταθμός ήταν η χώρα των Κυκλώπων, που κατά τον Berard αναγνωρίζεται στον κόλπο της Νάπολης.

Το νησί του Αιόλου, τοποθετείται στις Λιπαρές Νήσους ή Αιολίδες νήσους. Με τη βοήθεια του Αιόλου και μετά από εννιά μερόνυχτα ταξιδιού , την δέκατη ημέρα ο Οδυσσέας αντικρίζει την Ιθάκη. Η γνωστή απρονοησία των συντρόφων του όμως θα τον ξαναστείλει πίσω στο νησί του Αιόλου όπου διωγμένος από εκεί και ταξιδεύοντας για έξι ολόκληρες ημέρες θα φθάσει στη χώρα των Λαιστρυγόνων. Σύμφωνα με τον Όμηρο οι Λαιστρυγόνες είναι οι τελευταίοι αληθινοί και ζωντανοί άνθρωποι που συναντά ο Οδυσσέας στο ταξίδι του , μέχρι τουλάχιστον να φθάσει στη Σχερία και από αυτή την άποψη συμβολίζουν το τέλος του κόσμου (Stanford & Luce, 1974). Ο Berard τοποθετεί τους Λαιστρυγόνες στην περιοχή της Σαρδηνίας – Κορσικής (Πόρτο Πότσο).

Επόμενος σταθμός είναι η Αιαία, το νησί της μάγισσας Κίρκης, που σύμφωνα με τον Όμηρο βρισκόταν κάπου ανατολικά του ηλίου, αλλά ο Berard το τοποθετεί στο MonteCirceo, ανάμεσα στις εκβολές του Τίβερη και τον κόλπο της Νάπολης.

Φεύγοντας από το νησί της Κίρκης ο Οδυσσέας ψάχνει και βρίσκει την Πύλη προς τον Άδη. Για τον Berard, η χώρα του Κάτω Κόσμου είναι η λίμνη Avernus στην Καμπανία ή στην Κύμη, ενώ έχει υποστηριχθεί και η άποψη ότι πρόκειται για την Εφύρα της Θεσπρωτίας, όπου ενώνονται οι ποταμοί Αχέροντας και Κωκυτός.

Στη συνέχεια ο Οδυσσέας και οι σύντροφοι του συνεχίζουν το ταξίδι τους περνώντας από τις Σειρήνες (κάποιο από τα νησιά Galli , νότια των Πιθηκουσών και βόρεια του Στρόμπολι) και το στενό της Μεσσήνης όπου κατοικούσαν η Σκύλλα και η Χάρυβδη.

Περνούν από τα Νησιά του Ήλιου στη Σικελία (ή Θρινακία) και έπειτα από επτά μερόνυχτα φτάνει στην Ωγυγία το νησί της Καλυψώς , που ο Berard το τοποθετεί στο στενό του Γιβραλτάρ – βουνό Άτλας.

Τελευταίος σταθμός πριν την Ιθάκη είναι η Σχερία ή νησί των Φαιάκων, που σηματοδοτεί και την επιστροφή στον κόσμο των ανθρώπων.

Η Γη και ο Κόσμος.

Στο πιο πάνω κεφάλαιο παραθέσαμε περιληπτικά τις περιπλανήσεις του Οδυσσέα. Αυτό που πρέπει να επισημάνουμε είναι ότι η Οδύσσεια δεν είναι ένα ιστορικό έργο, ούτε πρέπει να λογίζεται ως τέτοιο. Ο ίδιος ο Όμηρος , άλλωστε, δε διεκδίκησε ποτέ το ρόλο του ιστορικού. Σκοπός του ήταν να τέρψει τους ακροατές των επών του εμπλουτίζοντας το με στοιχεία γνωστά σε αυτούς. Δεχόμενοι δε, ότι καμιά μορφή τέχνης δεν μπορεί να μείνει ανεπηρέαστη από την εποχή της, μπορούμε να συμπεράνουμε εύκολα ότι τα Ομηρικά έπη διαθέτουν πέρα από τη λογοτεχνική τους αξία και μια αδιαμφισβήτητη ιστορικότητα.

homer

Προτομή του Οδυσσέα στο χωριό Σταυρός της Ιθάκης

Οι Stanford & Luce (1974), προσδιόρισαν τρεις σημαντικές ιστορικές περιόδους που επηρέασαν τον Όμηρο. Αρχικά οι Μινωίτες και Μυκηναίοι θαλασσοπόροι, που πρώτοι πραγματοποίησαν τα επικίνδυνα υπερπόντια εμπορικά ταξίδια στη Δυτική Μεσόγειο. Στη συνέχεια τοποθετούν τους παραδοσιακούς μύθους των Ελλήνων ηρώων, που επιστρέφοντας στις πατρίδες τους μετά τον Τρωικό πόλεμο, περιπλανήθηκαν σε άγνωστες και αφιλόξενες θάλασσες της Μεσογείου. Τέλος, αναφέρεται το μεγάλο αποικιακό κύμα των Ελλήνων στην Ιταλία, μετά το 760 πΧ, που σηματοδοτεί την έναρξη του δευτέρου Ελληνικού αποικισμού.

Επομένως, ο κόσμος που περιγράφει ο Όμηρος στην Οδύσσεια, είναι ο κόσμος των εμπορικών και μεταναστευτικών ταξιδιών των Ελλήνων προς τη Δύση. Ο κόσμος που αναπαρίσταται στις περιπλανήσεις του Οδυσσέα είναι μια αμυδρή ανάμνηση των πρώιμων εμπορικών ταξιδιών της Μυκηναϊκής εποχής με κατεύθυνση την Ιταλική Χερσόνησο, ήδη από το 1600 πΧ., εμπλουτισμένη με τις εμπειρίες του πρόσφατου Β΄ Ελληνικού αποικισμού. Ο γήινος κόσμος του Ομήρου αντιπροσωπεύει την παράκτια ζώνη της λεκάνης της Μεσογείου, που πρώτα οι Μυκηναίοι και στη συνέχεια οι Έλληνες του 8ου αι. έφτιαξαν εμπορικούς σταθμούς και ίδρυσαν Μητροπόλεις.

Τα σημεία αναγνώρισης του γήινου δίσκου

Ο Όμηρος θεωρεί τη γη σαν έναν επίπεδο δίσκο, που περιβάλλεται από τον ποταμό Ωκεανό, πατέρα των νερών και των θαλασσών, πάνω από τον οποίο δεσπόζει ο ουράνιος θόλος, στέρεος σαν τον ορείχαλκο. Κραταιοί κίονες υποβαστάζουν τον ουρανό και τη γη. Ο Όμηρος αγνοεί το διαχωρισμό της γης σε τρεις ηπείρους, ένα αξίωμα που θα θεωρηθεί δεδομένο για τους μεταγενέστερους γεωγράφους (ChristianJacob, 2005: 49).

Τα σημεία προσανατολισμού στην Οδύσσεια δεν ταυτίζονται με τα σημερινά σημεία του ορίζοντα. Στην Οδύσσεια υπάρχουν δύο βασικά σημεία προσανατολισμού: η Ηώ, το σημείο ανατολής του Ηλίου από τον ωκεανό, και ο Ζόφος, το σημείο όπου κάθε βράδυ ο Ήλιος δύει στον ωκεανό.

Ο κόσμος των ανθρώπων.

Όπως είδαμε και παραπάνω ο κόσμος της Οδύσσειας είναι ο κόσμος του τέλους της εποχής του χαλκού, και η αρχή της εποχής του σιδήρου (1200 – 800 πΧ).Όπως αναφέρει ο ChristianJacob (2005), ο Οδυσσέας περιπλανιέται περισσότερο σε ένα ανθρωπολογικό χώρο και λιγότερο σε ένα χώρο γεωγραφικό (ChristianJacob, 2005: 50-51).Ο κόσμος αυτός θα μπορούσε να παρουσιαστεί σε τρία επίπεδα:

Στο πρώτο επίπεδο βρίσκεται ο πολιτισμένος κόσμος, ή όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Jacobs, ο κόσμος των σιτοφάγων (στο ChristianJacob, 2005: 51). Στην Οδύσσεια ο κόσμος αυτός αντιπροσωπεύεται από τις πόλεις της Ιθάκης, της Τροίας, της Σπάρτης και του Άργους. Είναι ο κόσμος μιας αγροτική κοινωνίας, όπου οι άνθρωποι καλλιεργούν σιτηρά και ασχολούνται με την κτηνοτροφία. Τρέφονται με ψωμί και κρέας και πίνουν κρασί.

Ο κόσμος των ανθρώπων βρίσκεται ανάμεσα στον κόσμο των ζώων και των θεών. Για αυτό και οι άνθρωποι της αγροτικής κοινωνίας που είναι πολιτισμένοι τρέφονται με τροφές που παράγονται μέσα από τη διαδικασία της ζύμωσης (κρασί και ψωμί). Αυτό είναι και το σημείο που διαφοροποιεί τη διαδικασία παρασκευής της τροφής της ανθρώπινης κοινωνίας σε σχέση με αυτή των ζώων (που τρέφονται με ωμές τροφές) και των θεών (που τρέφονται από την τσίκνα των θυσιών). Στις παρυφές της πολιτισμένης κοινωνίας βρίσκεται ο μη ανθρώπινος κόσμος. Ο κόσμος αυτός περιλαμβάνει λαούς που δεν καλλιεργούν τη γη, και δεν τρώνε ψωμί , ούτε πίνουν κρασί.

Οι μόνοι πολιτισμένοι άνθρωποι που συναντά ο Οδυσσέας στο ταξίδι του πριν τουλάχιστον φθάσει στη Σχερία, είναι οι Κίκονες που τρέφονται με κρέας και πίνουν κρασί. Αντίθετα οι λαοί που συναντά μετά το ακρωτήριο του Μαλέα, είναι είτε κτηνοτρόφοι που δεν γνωρίζουν την αγροτική τέχνη (Κύκλωπες, Λαιστρυγόνες, Λωτοφάγοι), είτε ανθρωποφάγα όντα που προσομοιάζουν περισσότερο σε ζώα παρά σε ανθρώπους (Κύκλωπες, Λαιστρυγόνες), είτε βρίσκονται πιο κοντά στη θεϊκή παρά στην ανθρώπινη υπόσταση (Καλυψώ, Κίρκη, Αίολος κλπ).

Το τρίτο επίπεδο που δεν αφορά άμεσα την ανθρωπολογική διάσταση αλλά έχει έμμεσες ανθρωπολογικές επιπτώσεις, είναι ο θαλάσσιος χώρος που χωρίζει τον πολιτισμένο από τον μη πολιτισμένο κόσμο. Η θάλασσα δεν αποτελεί ένα συγκεκριμένο γεωγραφικό χώρο και για αυτό δεν υπόκειται σε καμιά χαρτογραφική λογική, αλλά αντιπροσωπεύει έναν άγονο και απροσπέλαστο κόσμο, ξένο προς την ανθρώπινη εμπειρία και λογική.

Ο κόσμος των νεκρών

Ο Οδυσσέας επισκέπτεται τον κάτω κόσμο ύστερα από προτροπή της μάγισσας Κίρκης για να πάρει συμβουλές από τον μάντη Τειρεσία. Ο κόσμος των Νεκρών βρίσκεται κάτω από τον γήινο δίσκο. Είναι ένας χώρος σκοτεινός, αραχνιασμένος, ένας χώρος λησμονιάς, όπου οι ανθρώπινες φιγούρες παρουσιάζονται σαν σκιές χωρίς καμιά ανθρώπινη υπόσταση.

Βιβλιογραφία

Berard V., 1927-1929, Les navigations d’ Ulysses, 4 τόμοι, Paris

JacobC., 2005, Γεωγραφία και Εθνογραφία στην Ελλάδα, Gutenberg

StanfordW. B.LuceJ. V., 1974, The quest for Ulysses, London

Εργασία για το μάθημα » Ανθρωπογεωγραφία Ι «

του Δημήτρη Γκόκη, 7ο εξάμηνο/Ιστορία, Κομοτηνή 2008.-