Το εργοστάσιο στο River Rouge: Η κλίμακα της μαζικής παραγωγής είναι δύσκολα αντιληπτή. Το εργοστάσιο του Ford στο River Rouge του Detroit, ολοκληρώθηκε το 1928, εκτεινόταν σε δύο χιλιόμετρα κατά μήκος ενός παραποτάμου του ποταμού Ντητρόϊτ, και είχε 100,000 εργάτες. Οι πρώτες ύλες, όπως ο σίδηρος και το λάστιχο ξεφορτώνονταν στο ένα του άκρο και στο άλλο άκρο, 72 ώρες αργότερα εμφανίζονταν τελειωμένα αυτοκίνητα. Ωστόσο, το σύστημα του Ford αποδείχτηκε λιγότερο αποτελεσματικό από εκείνο της GM, η οποία παρήγαγε μια σειρά διαφορετικών μοντέλων για διαφορετικά βαλάντια. (Πηγή: Photo journal: Rise and fall of mass production)

Ο όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει τις κατασκευαστικές τεχνικές που αναπτύχθηκαν από τον Henry Ford (30 Ιουλίου 1863 – 17 Απριλίου 1947) στις ΗΠΑ στις αρχές του 1900. Περιγράφει όμως και τις ευρύτερες κοινωνικές συνθήκες που συνδέονται με το συγκεκριμένο σύστημα παραγωγής.

ο κ. και η κα Henry Ford, στο πρώτο αυτοκίνητο που κατασκεύασε (μεγαλώστε όσα νομίζετε)

Ford Model T

Το επαναστατικό σύστημα του Ford στην παραγωγή του αυτοκινήτου, καθώς και οι άλλες κατασκευές στις οποίες προχώρησε αργότερα, στηρίχτηκε σε τέσσερις βασικές αρχές:
(1) την κάθετη ολοκλήρωση/ καθετοποίηση της παραγωγής, σύμφωνα με την οποία όλα τα στοιχεία της παραγωγικής διαδικασίας πραγματοποιούνται σε ένα χώρο και η συναρμολόγηση γίνεται σε μία  κινούμενη  γραμμή  παραγωγής,
(2) την επιστημονική διαχείριση και τις αρχές του τεϊλορισμού, με βάση τα οποία αυξάνεται η παραγωγικότητα των εργαζομένων,
(3)την  τυποποίηση και την  οικονομία, που είναι το αποτέλεσμα  που προκύπτει από την  παραγωγή περιορισμένου αριθμού μοντέλων ή μόνο ενός μοντέλου του παραγόμενου προϊόντος,
(4) την μαζική κατανάλωση: οι εργαζόμενοι πληρώνονται καλά, πράγμα που τους μετατρέπει σε καταναλωτές ώστε να δημιουργήσουν μια αυτο-αναπαραγόμενη ζήτηση για αγαθά, και
(5) ο Ford συμπίεσε το κόστος του, αποφεύγοντας όλους τους προμηθευτές και το κέρδος που θα έβγαζαν πουλώντας του προϊόντα ή υπηρεσίες (αγόρασε σιδηρόδρομο, στόλο φορτηγών, ορυχεία άνθρακα και δασικές εκτάσεις για ξύλευση, έχτισε ένα πριονιστήριο, και αγόρασε ένα υαλουργείο).

καλή Διασκέδαση με την Ford (διαφήμιση)

Όταν ο νεαρός Ford άφησε τη φάρμα του πατέρα του το 1879 για το Ντιτρόιτ, μόνο δύο  στους οκτώ Αμερικανούς ζούσαν σε πόλεις. Όταν πέθανε στην ηλικία των 83 ετών, η αναλογία ήταν πέντε στους οκτώ.
Το 1899 δημιούργησε την Detroit Automobile Company (αργότερα τη Henry Ford Company, η οποία όταν αυτός αποχώρησε το 1902, αναδιοργανώθηκε ως Cadillac Motor Car Company) και το 1903 ίδρυσε τη Ford Motor Company.
Μετά από πολλούς πειραματισμούς, ο Ford και οι μηχανικοί του, σύμφωνα με το σύστημα παραγωγής που είχε εξελιχθεί από το 1913-14 στο νέο εργοστάσιο του στο Highland Park στο Michigan, ήταν σε θέση να προσφέρουν κομμάτια των συναρμολογούμενων μερών του παραγόμενου αυτοκινήτου MODEL T, και ολόκληρα μέρη (που είχαν παραχθεί σε γραμμές συναρμολόγησης από τους ίδιους), με ακριβές χρονοδιάγραμμα κατασκευής σε μία συνεχώς κινούμενη κύρια γραμμή συναρμολόγησης, όπου παραγόταν ένα πλήρες σασί κάθε 93 λεπτά. Ήταν μια τεράστια βελτίωση σε σχέση με τα 728 λεπτά που απαιτούνταν προηγουμένως.

Μηχανή αεροσκάφους Ford_4ATF

Η κινούμενη γραμμή συναρμολόγησης που για πρώτη φορά εφαρμόστηκε στην παραγωγή του αυτοκινήτου Model-T στο εργοστάσιο της Ford στο Highland Park, Michigan, το 1914, αύξησε την παραγωγικότητα  της εργασίας κατά δέκα φορές και έγινε δυνατή η εκπληκτική μείωση της τιμής.

γραμμή συναρμολόγησης της Ford

Ο υπολογισμός της εργασίας του εργατικού δυναμικού με βάση το λεπτό και ο συντονισμός μιας πληθώρας ενεργειών στην παραγωγή επέφεραν τεράστια κέρδη στην παραγωγικότητα.
Το 1914 η Ford Motor Company ανακοίνωσε ότι οι εργαζόμενοι θα αμείβονταν στο εξής με κατώτατο μισθό  5 δολάρια την ημέρα (σε σύγκριση με έναν μέσο όρο 2,34 δολάρια που ίσχυε για τη βιομηχανία) και θα μείωνε την ημερήσια εργασία από εννέα ώρες σε οκτώ, με αποτέλεσμα τη μετατροπή της λειτουργίας του εργοστασίου σε ένα σύστημα με τρεις βάρδιες την ημέρα.
Ο Ford έγινε διάσημος παγκοσμίως. Οι άνθρωποι τον θεωρούσαν είτε ως έναν μεγάλο ανθρωπιστή ή ως τρελό σοσιαλιστή.

1908 Ford Model T (διαφήμιση)

Ο ανθρωπισμός όμως δεν είχε καμία σχέση με αυτό. Προηγουμένως το κέρδος των εργοστασίων είχε βάση τους χαμηλούς μισθούς και τα αυτοκίνητα είχαν τιμές τόσο υψηλές, ώστε οι εργαζόμενοι δεν μπορούσαν να τα αποκτήσουν. Ο Ford  από την άλλη πλευρά, συμπίεσε τις τιμές του αυτοκινήτου του (το κόστος του Model T ήταν $ 950 το 1908 και $ 290 το 1927), προκειμένου να κερδίσει όσο το δυνατόν μεγαλύτερο μερίδιο της αγοράς και, στη συνέχεια σύνδεσε την τιμή και την αποτελεσματικότητα.

Η γραμμή συναρμολόγησης, το πλαίσιο και όργανα κύλισης

Κύρια συνεισφορά του Ford αποτέλεσε η μαζική παραγωγή / κατανάλωση στο χώρο της μηχανικής διαδικασίας. Το χαρακτηριστικό γνώρισμα του συστήματος του ήταν η τυποποίηση: τυποποιημένα εξαρτήματα και τα ανταλλακτικά τους, τυποποιημένες διαδικασίες παραγωγής, και ένα απλό, εύκολο στην κατασκευή (και επισκευή) τυποποιημένο προϊόν. Τυποποίηση που ήταν αναγκαία, ώστε να επιτυγχάνεται με ευκολία η αντικατάσταση των εξαρτημάτων με όμοια ‘ανταλλακτικά’.

το σήμα της Ford Motor Company

Για την γενίκευση της χρήσης των ανταλλακτικών, ο Ford αξιοποίησε την  πρόοδο στον τομέα των εργαλειομηχανών και των συστημάτων ακριβούς μέτρησης. Με τις καινοτομίες αυτές έγινε δυνατή η μετακινούμενη και συνεχής γραμμή συναρμολόγησης, στην οποία κάθε συναρμολογητής εκτελεί μια ενιαία, απλή, και μονότονα επαναλαμβανόμενη εργασία.

Ford-T coupé (1926)

Ford-T (1912)

Ο Ford ήταν επίσης ένας από τους πρώτους που αξιοποίησε τις δυνατότητες του  ηλεκτρικού κινητήρα για να ρυθμίσει τη ροή της εργασίας. Μηχανήματα που προηγουμένως σωρεύονταν μπροστά σε μια μοναδική κεντρική πηγή ενέργειας, θα μπορούσαν  πλέον να αποσυμφορηθούν στην γραμμή συναρμολόγησης, αυξάνοντας έτσι κατά πολύ την παραγωγή (David, 1990). Το Ford-T από τα 780 δολάρια που κόστιζε το 1910, συμπιέστηκε σε 360 δολάρια το 1914 (Hounshell, 1984, Abernathy, 1978) ). Ως εκ τούτου, ο όρος Fordism σημαίνει: «… την τυποποίηση ενός προϊόντος και την μαζική κατασκευή του σε τιμή τόσο χαμηλή ώστε η εργατική τάξη  να μπορεί να αντέξει οικονομικά να το αγοράσει.»

Ο Henry Ford και ο γιος του Edsel ποζάρουν στο μοντέλο F της Ford

Καθώς η εργασία μεταβάλλεται όπως έχει δείξει η θεωρία της πολιτικής οικονομίας, ο Φορντισμός υιοθετήθηκε ευρέως από τους κατασκευαστές μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο και εφαρμόστηκε σε βιομηχανίες διαφορετικές μεταξύ τους, από την παραγωγή μπισκότων ως την παραγωγή ταινιών για τον κινηματογράφο.

Εξαιτίας της άνευ προηγουμένου οικονομικής ανάπτυξης και της σταθερότητας που συνδέθηκαν με τον φορντισμό  μέχρι τη δεκαετία του 1970, η περίοδος αυτή έγινε γνωστή ως η «χρυσή εποχή» του φορντισμού (Glyn, Hughes, Lipietz και Singh, 1991). Ωστόσο, οι ίδιες αυτές αρχές του φορντισμού ήταν επίσης υπεύθυνες για την καταστροφή τους το 1970. Οι καταναλωτές άρχισαν να αναπτύσσουν μια περιφρόνηση για την μαζικοποίηση που συνδέεται με το  φορντιστικό μοντέλο παραγωγής, «ένα μοντέλο που να ταιριάζει σε όλους».

1896 Το τετράτροχο του Χένρι Φορντ, 1896 (έγχρωμη)

Η επιστημονική διαχείριση της παραγωγής (Taylorism) και η υποβάθμιση των επαγγελματικών προσόντων των εργαζομένων,  τους οδήγησε στην δυσαρέσκεια  και την απογοήτευση, εξαιτίας της μονότονης και πιεστικής  χρονικά  παραγωγής στα εργοστάσια. Επιπλέον, η οικονομική αστάθεια, που συνδέθηκε κυρίως με τις  πετρελαϊκές κρίσεις(1972- 1979), οδήγησε σε επιβράδυνση του ρυθμού αύξησης των μισθών, απειλώντας έτσι ολόκληρο το καθεστώς συσσώρευσης πάνω στο οποίο στηρίχτηκε το οικοδόμημα του  φορντισμού . Την ίδια στιγμή, οι εργαζόμενοι άρχισαν να εξεγείρονται  κατά του τρόπου διαχείρισης της εργασίας και του διαχωρισμού των ιδίων σε ξεχωριστές και διακριτές κατηγορίες.

Ford Millennium

Το σύστημα δημιουργούσε ελάχιστες ευκαιρίες για εξέλιξη, αλλά το  σημαντικότερο ήταν  ότι οι μισθολογικές διαπραγματεύσεις μεταξύ εργαζομένων και εργοδοσίας  παρέμειναν συλλογικές, κάτι που θεωρήθηκε μεν αποδεκτό  σε περιόδους μεγάλων αυξήσεων των μισθών αλλά απορριπτέο  όταν οι αυξήσεις μειώθηκαν. Ωστόσο, όπως επισημαίνουν  οι Sayer και Walker (1992), αυτό δεν σημαίνει ότι ο φορντισμός έληξε κατά την περίοδο αυτή και αντικαταστάθηκε  από τον μετα-φορντισμό. Μάλλον αμφισβητήθηκε (αλλά δεν εκτοπίστηκε  κατ ‘ανάγκη) από την (επαν-) εμφάνιση διαφορετικών λογικών παραγωγής και συσσώρευσης.

1908 Ford Model T

«Θα φτιάξουμε ένα αυτοκίνητο που να προορίζεται για το μεγάλο πλήθος» διακήρυξε ο Ford κατά την αναγγελία της γέννησης του  αυτοκινήτου Model T, τον Οκτώβριο του 1908. Στα 19 χρόνια της ύπαρξής του Model T,  πούλησε 15.500.000 αυτοκίνητα στις Ηνωμένες Πολιτείες, περισσότερα από 1.000.000 στον Καναδά, και 250.000 στη Μεγάλη Βρετανία. Η συνολική παραγωγή του ανήλθε στο μισό της παραγωγής αυτοκινήτων του κόσμου. Χάρη κυρίως στο όραμα του Ford, το αυτοκίνητο μετατράπηκε σε  βοηθητικό εργαλείο για τον απλό άνθρωπο και όχι ως πολυτέλεια για τους πλούσιους.
Μέχρι τότε μόνο οι πλούσιοι είχαν ταξιδέψει ελεύθερα σε όλη τη χώρα. Πλέον, εκατομμύρια άνθρωποι θα μπορούσαν άνετα να πάνε οπουδήποτε.

Ford Model T, συναρμολόγηση

Το Model T ήταν μία από τις μεγαλύτερες και πιο γρήγορες αλλαγές στη ζωή των απλών ανθρώπων στην ιστορία, και οι αλλαγές αυτές πραγματοποιήθηκαν μέσα σε λιγότερο από δύο δεκαετίες. Οι αγρότες δεν ήταν πια αποκλεισμένοι σε απομακρυσμένα αγροκτήματα. Το άλογο εξαφανίστηκε πολύ γρήγορα και οι εκτάσεις που καλλιεργούνταν με σανό χρησιμοποιήθηκαν για άλλες καλλιέργειες πράγμα που προκάλεσε μια γεωργική επανάσταση. Το αυτοκίνητο έγινε το κύριο στήριγμα της αμερικανικής οικονομίας και μοχλός της αστικοποίησης – οι πόλεις απλώθηκαν  προς τα έξω, δημιουργώντας προάστια και οικιστική ανάπτυξη – και οδήγησε στην δημιουργία ενός από τα καλύτερα συστήματα εθνικών δρόμων στον κόσμο.

Ford Model T πλάγια όψη

πρωτοσέλιδο του Time Magazine, αφιερωμένο στον H. Ford, όταν ήταν 71 ετών

Ο Henry Ford στο Time Magazine, January 14, 1935

Ο Ford πέτυχε με την υλοποίηση της ιδέας του, όχι απλώς να καλύψει μια βασική ανάγκη, αλλά να δημιουργήσει ένα προοίμιο για μια ευρύτερη επανάσταση. Η ανάπτυξη των τεχνικών της μαζικής παραγωγής, επέτρεψε στην εταιρεία να βγάζει ένα Ford Model T  κάθε 24 δευτερόλεπτα, ώστε να προχωράει σε συνεχείς μειώσεις της τιμής του αυτοκινήτου. Αυτό έγινε δυνατόν λόγω της οικονομίας κλίμακας, σε συνδυασμό με την καταβολή μεγαλύτερων μισθών. Έτσι οι εργαζόμενοι ανέβασαν το επίπεδο διαβίωσης τους, και έγιναν εν δυνάμει  πελάτες, μεταξύ άλλων, και για τα αυτοκίνητα που έφτιαχναν οι ίδιοι. Αυτές οι καινοτομίες άλλαξαν την ίδια τη δομή της κοινωνίας.
Ο Ford αντιλήφθηκε ότι το κόστος στην κατασκευή (και άρα τα κέρδη για τους μεσάζοντες) άρχιζε τη στιγμή που η πρώτη ύλη χωριζόταν από τη γη και συνεχιζόταν  μέχρι το τελικό προϊόν να παραδοθεί στον καταναλωτή. Στο εργοστάσιο που έχτισε στην River Rouge ενσωματώνεται η ιδέα του για μια ολοκληρωμένη παραγωγή που να περιλαμβάνει τη λειτουργία, τη συναρμολόγηση, και τη μεταφορά. Για να πραγματοποιηθεί η κάθετη ολοκλήρωση της αυτοκρατορίας του, αγόρασε έναν σιδηρόδρομο, απέκτησε 16 ορυχεία άνθρακα και περίπου 700.000 στρέμματα (285.000 εκτάρια) δάσους για ξύλευση, έχτισε ένα πριονιστήριο, απέκτησε ένα στόλο φορτηγών ώστε να μεταφέρει μετάλλευμα από τα ορυχεία του Lake Superior, και αγόρασε ακόμη και ένα υαλουργείο, αφού τα αυτοκίνητά του έπρεπε να έχουν τζάμια).

Σημείωση 1.- Όταν ο Ford έφτιαχνε αυτοκίνητα το 1919, το ξύλο ήταν βασικό υλικό: χρησιμοποιείτο για την κατασκευή του σκελετού του αυτοκινήτου, για τα πατώματα και τους τροχούς. Για κάθε Ford Model-T χρειαζόταν συνολικά 0,60 του κυβικού μέτρου ξυλεία περίπου. Ο Ford  χρειάστηκε την ξυλεία για την κατασκευή containers που φόρτωνε στα πλοία του, για τους συνδέσμους των σιδηροτροχιών, για τα κιβώτια των αυτοκινήτων, για κασόνια αποθήκευσης. Επίσης, τόσο τα πλοία του, όσο και οι μηχανές των εργοστασίων του ήταν ατμομηχανές, που σημαίνει πως δούλευαν με κάρβουνο.(από το βιβλίο «Beyond the Model T: the other ventures of Henry Ford «, του Ford R. Bryan)

Για τους γεωγράφους, ο φορντισμός συχνά συνδέεται με την εμφάνιση σημαντικών βιομηχανικών περιοχών όπως η Black Country των West Midlands του Ηνωμένου Βασιλείου (βλ. Daniels, Bradshaw, Shaw και Sidaway, 2005), αλλά και βιομηχανιών όπως αυτή της παραγωγής ταινιών, ιδίως στο Λος Άντζελες, που υιοθέτησαν τις αρχές του φορντισμού σε πρώιμο στάδιο (βλ. Christopherson και Storper, 1986). Συνδέεται επίσης με την έμφυλη κατανομή της εργασίας, στην οποία ως τόπος των ανδρών θεωρήθηκε  το εργοστάσιο και των γυναικών το σπίτι.

Η μαζική παραγωγή ξεκίνησε στο Detroit το 1914, όταν ο Henry Ford ανακάλυψε ότι μία κινούμενη γραμμή συναρμολόγησης που θα χρησιμοποιούσε ξεχωριστά κινητά εξαρτήματα θα μπορούσε να μειώσει δραστικά το κόστος κατασκευής αυτοκινήτων. Πούλησε 18.000.000 Ford-Model T, μετατρέποντας την Αμερική την πρώτη σε ιδιοκτησία αυτοκινήτου δημοκρατία στον κόσμο και σε τιμές που έπεφταν συνεχώς (από τα 780 δολάρια στα 250 μέσα σε μια δεκαπενταετία). Η μαζική παραγωγή, ήταν μια άχαρη δουλειά, με υψηλό τζίρο (κύκλο εργασιών). Για να συγκρατήσει την ανειδίκευτη εργατική δύναμη, ο Ford διπλασίασε τα μεροκάματα σε 5 δολάρια την ημέρα, κάτι που δικαιολογούσε η υψηλότερη παραγωγικότητα. (Πηγή: Photo journal: Rise and fall of mass production)

– Δείτε εδώ ένα καταπληκτικό video(59 δευτερολέπτων) της εποχής της μεγάλης δόξας του Ντητρόϊτ
Εδώ το διάσημο Ford Model T (από το  Touring car)
– και εδώ φωτογραφίες από το Μουσείο Ford στο Detroit του Michigan

εργασία εξαμήνου της επί πτυχίω φοιτήτριας Ελένης-Θεοπίστης Πασχαλάκη

Advertisements